ABIAPUNTU GISA NAFARROAKO independentziaren
sinbolo den Amaiur herria aukeratu dugu, herritxo txikia baina oso
etxe politak erakusten dituena.
1522ko heroiak gogorarazten dituen monolitoa herriaren goialdeko
mendiska batean dago, kale nagusia hartu eta ermitan ezker-gorantz
abiatzen den bidezidorran bost minutu ibiliz. Monumentuak 1521ean,
Nafarroa jada Gaztelaren menpe zegoela, egoera horren kontra altxatu,
Amaiurgo Gaztelua hartu eta setio latza jasan ondoren 1522ko uztailaren
19an amore eman behar izan zuten nafarrak omentzen ditu.
Elizondorako bidean 7,5. km.an Elbete pasako dugu (1680ko Jarola
jauregi barrokoa), Baztango hiriburu den Elizondo berari itsatsia.
Bertako eraikin zibil eta erlijiotsu interesgarriak bisitatu ostean,
hurrengo geldialdia Iruritan egin dezakegu, Dorrea eta Gaston Iriarte
jauregiak, eta San Salbador eliza ikusi asmoz. Ondoren Iruņea-Mugairerantz
joko dugu.
Norabide berri honetan, 2,5 km.ra eskubialdean oso baserri-dorretxe
ederra ikusiko dugu, bere tonu arrosak zeharo nabarmentzen duena.
Arraiotzen bertan jauregi gehiago ere aurkituko dugu. Laster Oronotz-Mugaire
zeharkatu eta herriaren amaieran Bertizko Jaurerri-Parke izugarrirako
sarrera ikusiko dugu (18,5 km.).
Bertizko parke botaniko eta baso ederrez gain, herrian bertan
Jasokundeko Andra Mari eliza (XVII. m.) eta Arretxea Jauregia bisita
daitezke.
Esan behar da, monumentuez gain, pasatzen ari garen herri hauek
guztiak nafar estiloko baserri-etxe ederrez josita daudela, etxe-multzo
bikainak osatuz. Berdin gertatzen da esaterako, Narbarte hurrengo
herritxoan.
23,5. km.an ezkerrera Donezteben sartzen gara, izen bereko bailararen
erdigunean eta Bidasoa ibaiaren ertzean kokatua. Monumentu izendaturik
dagoen alde zaharrean eraikin gotiko, Berpizkundeko eta barrokoak
aurkituko ditugu, zonaldeko herri-arkitekturaren adibide ederrak,
eta baita San Lorentzo eliza ere (hiru gorputzeko kanpandorre zuriska
eta karratua).
Herriko irteeran, zubi bat zeharkatu aurretik ezkerrera joko dugu,
Saldias norabidean, horrela, 3,5 km.ra lehenbizi Donamariako Bentak
auzora, eta bertan ezkerrera Donamaria herrira iritsiko garelarik.
Herritxo hau Jauregi Dorretxe (XV. m.) ikusgarriaren itzalpean dago,
harlanduzko eraikinaren bigarren gorputza egurrezko oholeriak estaltzen
duen dorre ikaragarria, agian Euskal Herriko politena. Bertako elizaren
dorrea ere aipagarria da.
Donamariako Bentak auzoan berriz, ezkerrera egin eta Oitz gure
eskumaldean utziz, 31. km.an Urrotzen sartzen gara (XVI.eko San
Migel eliza). Sartu eta berehala ezker-gorantz erdigunea zeharkatuko
dugu, Leurtzako Urtegirako norabidean. Honetarako, herria bukatzean
hasten den bideska segitu, beti zuzen eta gorantz, gure alboetan
gero eta arbola gehiago agertu eta paisaia gero eta ederragoa bihurtzen
den bitartean. 4,5 km.ra gure eskuinera beste bide bat irtetzen
da, kartel marroiaz seinalizatua; berau segituz, paraje basatiaren
erdian dagoen Leurtzako Urtegira iritsiko gara. Inguru zoragarri
honetako edertasunaz (batez ere udaberrian) gozatu ostean, Donezteberaino
itzuliko gara, eta bertan ezkerrera hartu, Leitzarantz. Laster Elgorriaga
igaroko dugu, balkoi koloretsuak erakusten dituzten etxe politez
zipriztindua. 2,5 km. aurrerago berriz, Ituren, lorez estalitako
baserri-etxeak ikusgai jartzen dizkigun herri gogoangarria. Hauez
gain, eliza honetan gordetzen den XVII. mendeko erretaula ere aipatzeko
modukoa da.
Bailara polit honetako hurrengo hiruzpalau kilometroek, Zubietaraino
doazenek hain zuzen, bertako Ihauteri mitikoetako usaina dakarkigute
gogora, joaldunen ikustaldiaz eta zanpantzarren zarataz batera.
Zanpantzarrak Zubietatik urtarrileko azken igandearen osteko astelehenean
irtetzen dira, eta Iturendarrek bisitaldia hurrengo egunean itzultzen
diete, bidearen erdia elkarrekin eginez. Talde ikusgarria mozorrotutako
hainbat pertsonek osatzen du. Zubieta ere, nola ez, etxe ederrez
osatutako beste herri polit bat da, ibilbide honetako guztiak bezalaxe.
Orain itzuleran, berriz ere Doneztebetik igaroz, herria Iruņerantz
zeharkatuko dugu, zubi bat pasatu eta errepide orokorrean Behobia-Irun
norabidea hartzeko. Tartean (79,5. km.an) Igantziko Bentak igaroz,
azkenean Bidasoaldeko herririk ederrenean bukatuko dugu, hau da,
Lesakan.
![](images/geziurdina.gif)
|
ELIZONDO-BAZTAN
Baztan 15 herrik osatzen duten bailara da, udalerri bakarrean (Nafarroako
handiena eta euskaldunenetakoa) antolatuak. Ibilbidean harana zeharkatuko
dugunez, oraingo honetan bertako herri nagusian zentratuko gara.
Hau bi kale luzeren inguruan antolatua dago. Kale hauetan zehar
(batez ere Kale Nagusian) hainbat sortetxe eta jauretxe aurkituko
dugu, baztandarren kaparetasun edo nobletasuna agerian jarriz: Arizkunenea,
Istekonea, Arozarena edota Arretxea (Bailarako Juntexe izandakoa)
Santiago Eliza gorrixkak atalde monumentala eta bi dorre ditu kanpoaldean,
eta gurutze latinoko barrualdean San Jose eta Errosarioko Ama Birjinaren
erretaulak. Baita ere, plazan dagoen XVIII. mendeko Udaletxea, San
Pedro eta Santa Engrazia baselizak eta Bidasoaren gaineko harlanduzko
bi zubi zahar nabarmenduko ditugu. Inguruetan zenbait trikuharri
eta menhir kokatzen da.
BERTIZKO JAURERRIA
Nafarroako iparraldean, Doneztebe
eta Elizondo artean, Oronotz-Mugaire herria dugu, eta herri honetan
Euskal Herriko Lorategia kontsideratua dena.
Parkearen sorrera Jaurerria berez
XIV. mendearen inguruan sortu zen, eta hortik aurrera zenbait sendi
nobleren ondarea izan da, baina istorio honetan pertsonaia klabea
XIX. mendekoa dugu. Pedro Ziga baztandar abokatu, bidaiari eta poliglotak
1889an jaurerria erosi zuen. Hortik aurrera, sarrera inguruan dugun
XVIII. mendeko jauregia berriztatu, eta parkearen beste aldean Aizkolegiko
jauregitxo modernista eraiki zuen.
Bitartean, egin zituen hainbat bidaietatik zuhaiska eta arbola
exotiko ugari ekartzen zituen, lorategia gero eta gehiago apainduz.
Ondorioa, gure begien gozamenerako sarrera inguruko lorategi zoragarria.
1949an hil zenean, Ziga jaunak Diputazioari eta Apezpikutzari utzi
zien, bere ezaugarriak ez aldatzea baldintzatzat jarriz. Azkenik,
1984an Natur Parke izendatu zen.
Parkearen ezaugarriak Jaurerriak
2.000 Ha. ditu, pago, haritz, gaztainondo eta abarrez beterik. Gainera,
bertan azeriak, orkatzak, basurdeak, basakatuak, igarabak eta hegazti
mota zenbagaitza (aztoreak, gabiraiak, txantxangorriak...) bizi
dira.
Parkea berez bi zatitan bereizten da: sarreran dugun Lorategia
eta Bertizko jauretxea (egun Naturaren Interpretazio Zentrua) batetik,
eta Parke Naturala bestetik.
Lau hektareako Lorategia sarreraren ostean hasten da. Honek bertako
eta urrutiko landaretza mota ugari gordetzen du. Dena behar bezala
ikusteko, zenbakiekin markatutako bide bat har dezakegu. Arbola
eta zuhaiska bakoitzak bere izen eta jatorria dakar. Lorategia bera
gutxi balitz, zenbait urjauzi eta urmahel artifizialek are gehiago
apaintzen dute ingurua. Azkenik, Bidasoa ibaiaren gaineko begiratoki
bat ere badago.
Lorategitik irten eta eskuinerantz, 2.000 Ha.ko Parkean bertan
sartzen joango gara. Ondo seinalizatutako bidezidorretan zehar (eskatu
eskuorria sarreran) atlantiar motako baso-erakustaldi ederra izango
dugu. Aipatutako zuhaitz mordoen artean errekatxo ugariren hotsa
entzungo dugu. 2. kilometroan (Markesenea baserriaren ondoan) ezkerrera
hartuz, bidea Aizkolegin amaitzen da, sarreratik 11 km.ra. Ibilaldi
luzea da, eta maldan gora, baina era berean zoragarria.
Zabalik: Parkea apiriletik urrira 9-20 artean; bestela 10-18. Lorategia
asteburuan 10-14 eta 16-19 artean; astean zehar 10-14 eta 16-18
artean. Interpretazio Zentrua Lorategia baino ordu erdi lehenago
ixten da; gainera, astelehen goizetan itxita egoten da. Helduen
sarrera 200 pezetakoa da.
![](images/gezimaroina.gif)
|