Traducido automaticamente do vasco, a tradución pode conter erros. Máis información aquí. Elhuyarren itzultzaile automatikoaren logoa

Película para narrar o trauma dun pobo

  • O pobo de Bizkarsoro non está en ningún mapa, pero é facilmente identificable. Poderiamos situalo no País Vasco Norte, no interior e na contorna rural, no século XX. Trátase dun pobo vasco que apenas experimentou o paso da xente e a gran desorde da poboación. Durante a Primeira Guerra Mundial terá que loitar primeiro no bando francés e despois de sufrir a invasión nazi. En definitiva, verase obrigado a renunciar á identidade e á linguaxe. A súa morte está programada, está en perigo e váiselle a atacar con bo pensamento, pero, ao contrario de todos os prognósticos, manteno. E sabe que, en caso de falecemento, vai morrer deixando probas para a autopsia.
Ezkerretik eskuinera: Aña Errotabehere, arte taldekoa; Lea Campistron, aktorea; Josu Martinez, zuzendaria; eta Manex Fuchs, aktorea. (Argazkia: Dani Blanco / ARGIA CC BY SA)
Ezkerretik eskuinera: Aña Errotabehere, arte taldekoa; Lea Campistron, aktorea; Josu Martinez, zuzendaria; eta Manex Fuchs, aktorea. (Argazkia: Dani Blanco / ARGIA CC BY SA)
Zarata mediatikoz beteriko garai nahasiotan, merkatu logiketatik urrun eta irakurleengandik gertu dagoen kazetaritza beharrezkoa dela uste baduzu, ARGIA bultzatzera animatu nahi zaitugu. Geroz eta gehiago gara, jarrai dezagun txikitik eragiten.

Quen vexa a película Novecento de Bernardo Bertolucci sentirá como simil con Bizkarsoro de Josu Martínez, aínda que a gran película italiana ten máis de ficción que Bizkaroso. Unha película que bebeu moito da realidade é a que o cineasta bilbaíno que leva anos en Baigorri ha curtido con calma e paciencia. Fai unha defensa apaixonada da ficción: “Harkaitz Cano di: ‘A única diferenza entre ficción e realidade é que a ficción ten que ser coherente’. Inventamos un pobo ficticio, aínda que en xeral o gravamos con Baigorri e os baigorrianos. O pobo de Bizkarsoro dános liberdade. Con todo, todas as historias son historias documentadas, non inventamos nada. Son historias recollidas de textos escritos ou testemuños orais, de aquí e doutras rexións”.

Bizkarsoro narra a historia dos vascos do século XX. Estrearase o 27 de setembro no Festival de Cine de San Sebastián, na sección Zinemira no Teatro Principal. Proxectarase nos próximos días.

Un fotograma.

O proxecto Bizkarsoro, que arrincou hai cinco anos, recibiu numerosos nomes e chegou ao final. Aos poucos, todos os anos, fíxose unha parte da película e ofrecéronlla alí e aquí –poida que algún outro, por exemplo, no festival EHZ, poida ver unha parte da película en contravalor. Gravaron a primeira parte, hai cinco anos, pasaron o día e medio; a última, que gravaron o ano pasado, fíxose en cinco días.

A película consta de cinco partes que distinguen cinco épocas vividas por Bizkarsoro: No período 1914 a 1982, os contextos, antecedentes e sucesores da Primeira e Segunda Guerra Mundial; persecucións, prohibicións, señalamientos e humillacións do eúscaro e da cultura vasca. Todas elas veranse reflectidas na película, unha infinidade de historias que foron interpretadas por máis de 200 cidadáns –“nos créditos finais, polo si ou polo non puxemos tres puntos”–, destacando que a inmensa maioría dos actores son sen experiencia en teatro e cine.

"Inventamos un pobo de ficción, pero todas as historias son documentadas, testemuños reais". (Dani Blanco / ARGIA CC BY, S.A.)

“Acórdome de face á cidadanía, nas festas do pobo, pensando “este pode ser o personaxe”, etc.”, di o director Martínez. A mobilización de tantos cidadáns para unha película enriqueceu a cultura do auzolan, tan arraigada en Baigorri, e así o cren os participantes da película, que crearon algo parecido ao que adoita aparecer no Día de Navarra co traballo da película. Ademais do traballo en auzolan, subliñouse a “boa acollida” que fixo o pobo aos profesionais da película: trouxeron técnicos de fóra, aloxáronse nas casas dos veciños do pobo, e os veciños que estaban á volta da película prepararon moitas comidas para todo o equipo. “O proceso foi moi ben”, subliñan.

Ademais, a xente non profesional deu un paso importante na formación da xente desde o punto de vista do cine, o teatro e a arte, como é o caso de Aña Errotabehere: “Dixéronme que aínda facía falta xente no momento de gravar o primeiro curto. Gustoume moito e fixen coñecemento e aprendín moito con Izaskun Urkijo”. Errotabehere é un estudante de arte que nunca se puxo en práctica desta maneira.

Tamén é significativo o caso de Lea Campistron. O que representa pode percibirse como un personaxe central (cinco tempos, entrelazados pero separados no tempo, polo que os personaxes que pesan son moitos). Martínez encomendoulle “intuitivamente” e descubriu accidentalmente que Campistron posuía unha “conexión especial” co seu personaxe. Porque a Campistron non lle vén o coñecemento do eúscaro desde casa, nin sequera ao personaxe que representa, e estaba a cursar estudos de teatro fóra do seu país de orixe, en Toulouse, Occitania, até hai pouco. “É a miña primeira película, ademais de en eúscaro; vinlle un sentido, un valor, é unha revolución típica. Decidín volver estudar euskera e quero traballar aquí. A arte é a forma de transmitir a mensaxe á xente”.

Tamén Martínez lembra dunha maneira moi especial o papel de Campistron, díxolle a el que estaba á volta da mesa: “Meses despois de facer a película enviáchesme unha mensaxe dicindo que tiñas pensado pasar o verán no euskaltegi e que tiñas ganas de volver conectar con Euskal Herria. Só por iso merece a pena facer a película”.

E así, aos poucos, a película foise construíndo en auzolan. Gravado en xeral en Baigorri, así como en Arrosa e barrios próximos. A película foi creada integramente en eúscaro, a pesar de contar coa linguaxe erdaldun dos invasores franceses e alemáns, pero naceu integramente en eúscaro. É dicir, notouse o eúscaro detrás da cámara, diante, nos guións e en todos os sitios. “Á película en eúscaro chamámoslle cine vasco porque se ouve eúscaro diante da cámara, pero logo, moitas veces, detrás das cámaras todas están en castelán. Hai unha Ikuska, un deses documentais de transición, realizado por Antton Ezeiza e Koldo Izagirre, sobre a normalización do eúscaro; en 1980, o eúscaro estaba na radio, na prensa e non sei onde máis. Ao final da cinta aparecía unha pintada que dicía Bai Euskarari nunha carreira, e entón dicía Izagirre: ‘E no cine, como está o eúscaro?’. O cámara ouvía por detrás:‘Enfoca ben, que se ve o Bai Euskarari’ (enfokar, que se vexa ben a pintada)”.

Algúns dos actores que aparecen na película, xunto co director, no lugar onde termina a película, na praza de Baigorri. (Dani Blanco / ARGIA CC BY, S.A.)

Representar as vivencias dos seus
antepasados A gravación dunha escena concreta foi especial. É en francés, podía ser tamén en castelán, os nenos están na clase, e, por suposto, todos saben eúscaro. O profesor é castellanoparlante, vén da capital e, necesariamente, por indicación propia, deben falar en castelán. Quen fala en eúscaro será sancionado e sinalado, vestirá un colar durante todo o día e si detecta a un compañeiro falar en eúscaro denunciarao.

“Gravar esta escena supuxo un shock para os nenos da ikastola de Baigorri”. Neles xurdiron grandes reflexións, o tema principal das casas foi durante moito tempo, porque todas estas situacións sabían eúscaro na aula. "Nese momento estaban a dar corpo aos seus avós, pero outros nenos, no último capítulo da película, escenificaron aos pais dalgúns deles, imaxinando o nacemento da ikastola". Momento de celebración até a chegada da Policía. Os nenos preguntaban o mesmo: por que vén a Policía?

"A historia do eúscaro é unha historia de opresión; temos que saber transmitir"

Nesta última escena, máis aló de sentirse próximo aos pais, quedaron máis claves para a reflexión, xa que, en contextos, os pais dalgúns insultaban a outros pais que estudaban na ikastola. Isto deu aos nenos e aos adultos unha idea. “Esta dialéctica foi moi potente entre o personaxe e o actor en todos os ámbitos”.

O pasado de moitas familias coincide en varios puntos. O que sucedeu en moitos casos é que os avós e avoas sexan euskaldunes e amen o eúscaro, quizá sen chegar a estudar en castelán, pero que decidiron ensinar aos seus fillos só o francés, coa crenza de que ían subir “ socialmente”. E tamén ten que ver co xénero: pais que ensinaban ás mozas o francés e aos mozos o eúscaro. Estas situacións móstranse na película.

Euskera, facer política?
Citámonos no bar da praza de la Rosa. Tras moitos anos de peche, a familia Errotabehere renovou o seu aspecto e o edificio do bar foi a paraxe da película. É un lugar emblemático, que mantivo os seus valores tanto na ficción como na realidade; aínda que pareza un detalle, hai que mencionar que a carta está en eúscaro e as palabras dos carteis das paredes tamén son en eúscaro. Pero non lle gusta a todos: No albergue de Errotabehere hai cidadáns que non acoden "pensando que non son benvidos". Din que a unha moza parella que se aloxou no pobo de Larzabal sucedeulle algo parecido e Martínez púxolle o seguinte punto ao asunto: “Isto demostra que a loita non terminou. A xente cre que falar en eúscaro é facer política”.

“Creo que hoxe vivimos moitas caras da discriminación”, sinalou o actor Manex Fuchs, un dos poucos profesionais da película. "Cambia a máscara, pomos caras máis democráticas, pero en realidade esa opresión que se conta na película está aí, o que cambia é a cara. Ás veces é máis activo e ás veces máis pasivo é o acoso”. Hanse difuminado os moldes.

Na praza de la Rosa colocouse un día a bandeira nazi de dez metros. A gravación é unha imaxe do día.

Hai conciencia?
A película servirá para a transmisión da historia, a persecución histórica e a resistencia do eúscaro, pero os entrevistados afirman que a transmisión non é un obxectivo, senón unha conclusión. Con todo, consideran que no século XX o eúscaro estaba "máis concienciado" pola ditadura franquista no Sur. "Aquí, en Iparralde, era estar a favor do eúscaro en contra da opresión". En canto ao coñecemento e a transmisión, falan dun "corte".

"Poucas veces dise que esta historia é basicamente un trauma", subliña Fuchs. Un trauma histórico, o trauma dun pobo. "Investíganse traumas persoais, os médicos están aí, pero os traumas colectivos son moi difíciles de investigar". Volve á película e fai as seguintes referencias: a primeira xeración que aparece, que era un neno na Primeira Guerra Mundial, que só sabía eúscaro e que se lle negou o eúscaro, é a que sufriu o trauma; e na seguinte xeración vén a "división", porque unha parte seguiu negando ser euskaldun e outros resistiron. Hai unha terceira xeración, a seguinte, que perdeu o eúscaro e sente "vergoña" por iso, que sofre trauma. Ou sabe eúscaro, pero "quizá non tan ben", e teme cometer erros, timidamente. E iso é o que se conta na película, segundo Fuchs: "Como podemos seguir séndoo dese trauma que vive este país".

A película Bizkaroso pretende realizar a función de exercicio de memoria, xa que se indica que a memoria e a transmisión estiveron interrompidas durante varios momentos do século XX. É evidente na película, por exemplo, cando unha xeración ten o desexo de revitalizar o eúscaro e os seus pais manifestan a súa intención de reducilo, xa que eran os que loitaran antes. Os fillos non teñen indicios de que os seus pais saiban eúscaro.

"A historia do eúscaro é unha historia de opresión, que hai que saber transmitir", asegura o director Martínez. "Quizá se acertásemos niso e a ficción pode axudar perfectamente a iso, quizais máis xente entenda por que merece ser vasco".

Dani Blanco / ARGIA CC BY, S.A.

 


Interésache pola canle: Kultura
BBK Liven atarian protesta deitu dute lan-baldintzak salatzeko

Ostegunetik aitzina egingo da festibala Bilbon, Kobetamendin. Behin baino gehiagotan salatu da bertako langileek baldintza negargarrietan egiten dutela lan, eta ostegunerako protesta deitu du Laneko Autodefentsa Sareak, 19:00etan, EiTBren egoitzaren aurrean. Langileentzako gida... [+]


2024-07-09 | UEU
Katixa Dolhare Zaldunbide
“Literatura hezkuntzaren zimendua da”

Euskara eta euskal literatura, programaketatik ikasgelara jardunaldia antolatu dute elkarlanean Seaskak eta UEUk Baionan, Udako Ikastaroen barruan, eta bertan parte hartuko du Katixa Dolhare Zaldunbidek. Ezpeletan sortu zen 1982an, Lapurdin, eta familiarekin Nafarroa Beherean... [+]


2024-07-08 | Behe Banda
Barra warroak |
Uztarik ez uztailean


Bederatzigarrena eta azkena

Viena, 1824ko maiatzaren 7a. Ludwig Van Beethovenen (1770-1827) 9. Sinfonia estreinatu zen. Konpositore alemaniarrak bukatu zuen azken sinfonia izan zen, baina, asmoari erreparatuta, lehena izan zela ere esan liteke. Beethovenek 1799 eta 1800 urteetan idatzi zuen 1. sinfonia;... [+]


2024-07-05 | Xalba Ramirez
Poltsikoetan eramateko kantuak

Ezin da talde baten irakurketa egin bere taldekideen iragana kontuan hartu gabe; eta kasu honetan, are zailagoa da ariketa. Tatxerseko kide bat dago eta Tatxers taldea dakar gogora Borlak. Ekidin ezina da aurreko taldean pentsatzea, baina motz geratuko gara, chorusdun gitarra... [+]


Begirada gurutzatu eta engaiatuak

Sorpresa ederra izan da Consonni argitaletxeak argitaratu berri duen liburua. Ez nuen ezagutzen Montserrat Roigen lana eta aurkikuntza harrigarria izan da, zinez. Batetik, Franco hil berritan argitaratu zelako estreinakoz eleberria (1976an) eta garai hartako Bartzelona... [+]


Merezi dugun euskal opera

Durangoko Hitz liburu-dendan otu zitzaidan Saturraran operak merezi zuela kritika. Jose Julian Bakedanoren arrapostua batetik, liburu-dendako Gaizka Olabarriren berben ilusioa, horrenbeste urtean Hitz liburu-dendako ardura eraman izan duen Nekane Bereziartuak opera hori ikusteko... [+]


Ipar Euskal Herriko artistek Fronte Herritar Berria bozkatzeko deia egin dute

Eskuin muturra garaile izateak kultura eta gizarte mailan ekar dezakeenaren ikuspuntua partekatu dute, adierazpen bateratu baten bitartez. Guztira 94 artista eta kultur eragilek sinatu dute idazkia momentuz.


Euskal Herrian aurkituriko mosaiko erromatar garrantzitsuenetako bat ikusgai jarri dute Ablitasen

El Villar aztarnategian 2017an aurkituriko mosaiko erromatar handia zaharberritu eta ikusgai jarri dute Ablitasko kultur etxean. IV. mendeko villa edo etxaldeak 40.000 metro koadro ditu eta oso-osorik dagoela uste dute arkeologoek, nahiz eta zati txiki bat baino ez duten... [+]


2024-07-05 | Sustatu
Euskarazko 100 azpidatzi gehitu dituzte Filmin streaming plataformara

Pantailak Euskaraz ekimena eta Filmin streaming plataforma espainiarra lankidetzan aritu dira azken hilabetetan, eta horri esker euskarazko 100 azpititulutik gora gehitu ditu plataformak katalogoan bere katalogoan. Zenbait iturritako azpidatziak dira, tartean boluntarioek [+]


Kronika: 'Liburu ausartak' jardunaldia
Isilak, mutuak, zuriak... eta ausartak

Otsailaren 23an abiatu ginen Zaragozara (Aragoi) lagun bat eta biok. Bera Haur Hezkuntzako maistra eta ni literatur dinamizatzailea. Album! elkarteak (haur eta gazte literatura argitaratzen duten argitaletxe independenteak biltzen dituen egitura) antolatutako ikastaroak gure... [+]


Lesakan ezpata-dantzari ateratzeko listan zain

Lesakako ezpata-dantzariak San Fermin egunerako ezpata-dantzako entseguetan dabiltza azken hilabetean. Hamabost atera ohi dira dantzara, eta besteak titularren batek hurrengo urteetarako lekua utzi zain daude.


Bilbao BBK Live-k ‘life’-a xurgatzen dit!

Badator uda, eta horrekin batera, herri, auzo eta hirietako jai herrikoiak. Jaiak beti izan dira aldarrikapen sozial eta politikoen, auzokideen arteko harremanen eta euforia herrikoiaren aterpe. Gure kaleak hartzen dituzte, eta egun batzuez autogestioaren, desberdinen arteko... [+]


Eguneraketa berriak daude