Aos 80 anos a súa sogra pasoulle o caderno do seu irmán maior. Cando foi iso? Aí abríuselle a posibilidade de facer o libro? A
nai da miña muller, María Antonia Fernández, pasoume o caderno hai nove anos, cando cumpriu 80 anos. Señora, sabía que un fillo desa casa morreu na guerra e deixou un día a día. Ademais de xornalista, tamén son historiador de formación e pregunteime sobre este tema, pero nesa casa dixéronme que non me preguntase. Cando cumpriu 80 anos, a irmá pequena do falecido deume un caderno: “Teño este caderno, algo sinxelo escrito polo meu irmán. Toma, fai o que queiras”. E eu interpretei que me dixo “escribe algo sobre isto” ou “investiga, mira”. Cando a súa irmá tiña catro anos cando morreu o seu irmán na guerra, non o coñeceu, pero deixou unha gran marca na familia.
Despois preguntouche polo tema? A ver en que estás?
Si, varias veces. Cando se publicou o libro I de Hernani. Presentámolo na Feira do Libro e el veu. Para el o libro e ese relato foron cousas importantes.
O altsasuarra Luís Fernández, con 17 anos, decidiu ir á guerra cos falanxistas, fíxoos na fronte 18. Empeñouse en ir á guerra. Anteriormente foi militante do PNV. Como se entendeu todo?
É unha das preguntas que me levou a facer o libro durante todos estes anos. A primeira pregunta é como é posible que un mozo de 17 anos tome armas. Aínda me resulta difícil entendelo. E logo, como e por que o falanxista. Non é fácil de entender, pero ten a súa resposta. Deixou anotado no caderno que, como consecuencia dunha disputa no Concello, non puido obter o posto de Secretario municipal. Pediu axuda a varios, entre eles ao presidente do PNUMA do PNV: “Como eu tamén son militante do PNV, non me vai a negar esa axuda”, preguntoulle. Naqueles anos o PNV situouse a favor da república, pero militantes coñecidos do PNV uníronse aos sublevados. Algúns non entenderon como o PNV se sumou aos comunistas. O PNV tamén tiña desde o carlismo e moitos carlistas viaxaron con Franco en Navarra.
E cando estaba a investigar a Luís Fernández, atopouse co tema do seu avó. Di no libro que o irmán Santi de Luís informoulle diso nun semáforo de Bilbao: “Si, o meu irmán foise á guerra, alí morreu coa arma na man. No pobo outros puxeran a pistola na cintura. Pablo Amillano, por exemplo”. Vaia flash!
Estiven con Santi fai seis ou sete anos en Bilbao. Para min a historia do avó sempre foi unha fonte de curiosidade. Estivo na guerra de Marrocos e sabía que era partidario de Franco, pero non pensaba que se destacou en nada. Santi era aberto e falei con el varias veces, pero naquela sobremesa, cando me botou iso no semáforo, sorprendeume profundamente porque non me dixo “o seu avó andó...”. Dixo Pablo Amillano coma se dixese calquera outro nome. Quedoume a dúbida de por que o tirou así, pero non continuou e eu tampouco preguntei máis. O libro seguía falando de Luís Fernández, pero aí había un aviso: o avó coa pistola na cintura...
"Partín no libro desa excelencia dun xornalista aparentemente obxectivo e afastado, e acabei no barro"
Pero moito antes tamén lle saíu o tema, xunto coa súa nai, Navarra 1936. Cando atoparon o libro Da esperanza ao terror, nos anos 80 [publicado en 1986].
Sucedeu nunha feira do libro de Irun. A miña nai tiña entón unha pequena tenda de libros e eu estaba a estudar historia. Tomaban o libro entre mans e aparecían moitos nomes de Alsasua. A miña nai díxome o nome para mirar e díxenlle que aparecía un Pablo Arellano. A súa nai asustouse e marchouse. Eu seguinlle dicindo que non era Amillano, senón Arellano, e el díxome que iso sería o noso avó. Estaba con moito desgusto e entón díxome que non escribise respecto diso mentres el estaba vivo. O libro non dicía moito, que se dedicou á represión, pero era outro aviso. Logo apareceron datos máis evidentes.
Entón pediulle que nunca escribise respecto diso. Di que recentemente lle levantou a prohibición e pediulle perdón no libro.
Estabamos a comer os dous, eu íalle a dicir que falaba de libro, etc., e a miña nai díxome que me perdoou polo que dixera naquela feira do libro. Uf, é duro que a nai se pida perdón a si mesma! Eu díxenlle que non tiña que pedir perdón, e el respondeume que era o meu traballo e que non me ía a dicir de que escribir ou non, o que quería escribir.
Aos poucos fóronse acumulando os escoitados e lidos sobre o avó. Aí está, por exemplo, o Consello de Guerra que escribiu en 2019 Ricardo Urrizola. Inxustiza Militar en Navarra. Libro 1936-1940.
Eu seguín investigando: as hemerotecas da época, os traballos realizados con memoria no Instituto de Altsasu, os traballos de José María Jimeno Jurio... Estiven moito buscando as conversacións deste último en Altsasu, pero non as atopei e cheguei a pensar que desapareceran. Ao final, dirixiume a Roldán Jimeno, quen me deixou estas fichas. Parece que as gravacións desapareceron. Despois de moito rastrexar, atopei outros dous ou tres pasaxes do meu avó. Un deles era o dos republicanos Martín Somocurcio e Alfonso Chicharro. Foron á guerra con UXT e foron fusilados en Santoña. Os seus familiares, que para min era a terceira pista, dicían que foran desde Altsasu a sinalizalos, entre eles o avó.
Das fichas de Jimeno Jurio non podía deducir que os nosos avós foron sinalados e fusilados como consecuencia diso. Por tanto, preguntei no Instituto de Memoria de Euskadi e alí dixéronme que o avó non aparecía como testemuña nos xuízos de Somocurcio e Chicharro. Para min había unha gran diferencia si estivera como testemuña neses xuízos ou non. Pero era outro dato máis sobre o avó.Con todo, o libro aínda estaba dedicado a Luís Fernández.
E cando cambia a base do libro?
Le entregé a un xornalista amigo para ler o borrador, Iñigo Astiz, que me dixo: “Alberto, creo que estás a ocultar algo, creo que aquí hai outro personaxe, o teu avó”. E co libro de Luís Fernández case escrito, leste mesmo ano empecei na mesquita do meu avó. Aí lembrei o libro de Ricardo Urrizola, onde tamén aparece o meu avó en dous ou tres ocasiones. Volvín ás fontes desas mencións, aos arquivos militares, volvín queimar os ollos a eses miles, e neles atopei ao meu avó declarando como testemuña noutro tres xuízos.
No caso dun xulgado dá varias informacións e o xuíz pregúntalle como o sabe, e el responde que a medida que ‘liberou’ os territorios de Bizkaia e Santander perseguiu aos altsasuarras republicanos e recompilou información sobre eles. Entón deime conta de que os que se estaban dicindo de pata abaixo quedaban demostrados, porque o propio avó recoñecía na declaración asinada da súa man. Isto fíxome cambiar a formulación do libro, fai uns catro meses, que case todo estaba terminado. Completei a información e incorporei ao meu avó como protagonista.
Quizais xa estaba preparado para entón, pero supoño que sería un gran shock atoparse con ese recoñecemento.
Non estaba preparado. Eu viña doutras historias, familias, transmisións... Agora tamén é a nosa familia, agora sabémolo todos, pero antes non o sabiamos. Isto foi un shock. De súpeto pregúntase: “Como é posible que o noso avó tome estas decisións con cinco fillos, a muller de Alsasua, que aos 13 anos vén dun pequeno pobo da zona de Tafalla...? Como conseguiron ocultar por completo esta transmisión?”. Eu preguntei na familia e ninguén sabía:nin a nai, nin os tíos vellos... e estes últimos podían ter razón para esconderse ou esquecerse, pero os curmáns vellos non. Todo isto expón moitas preguntas.
Tamén o comentou na presentación da Asociación do Cabalo de Pamplona, custáballe entender por que o avó adquiriu esa actitude denunciante. Miguel Sánchez Ostiz ten sobre o tema O escarmento. É dicir, diseminar o pánico máis cru no opoñente para cortar radicalmente a súa posible resposta. Por iso tamén falas no libro.
Si, pero non todo pode aparecer por odio. Talvez no caso de Luís Fernández e Pablo Amillano esta humilde e cega tendencia a recibir e cumprir ordes, pero non me gusta arrebatarlles a culpa sobre eles. Creo que, nunha época moi polarizada, ao carón e a outro se estendeu un gran medo a estar entre os perdedores. Isto tampouco o explica todo, porque tamén houbo outros que temeron e non tiveron o comportamento de ambos. Si a República gañase, quizais fusilaría ao seu avó, porque estaba marcado polo que logo souben. En busca dunha explicación, eu poño varias partes encima da mesa, porque creo que esa é a nosa función, sen ningún outro xuízo moral, porque estamos de acordo nos feitos, iso foi unha barbaridade.
Tiña uns 11 anos cando morreu o avó. Como o lembra?
Era un avó normal, deses pobres navarros, que se dedicaba a “redios” porque a metade do corpo estaba paralizada por unha embolia, non tiña paciencia... Pero a transmisión do meu avó recibina sobre todo da miña nai, e para a miña nai era unha fada, un pai que ao saír da fundición leváballe un pouco de leite nunha cunca... Posteriormente non se fixo fincapé na política. Con frecuencia menciónase que os executores das ordes son persoas normais.
"Están a achegarme os coñecidos da miña contorna dicindo que ‘o meu avó tamén era’, con nerviosismo, coma se estivesen a saír do armario"
Entre as preguntas que che fas tamén hai: “Que dereito teño
para sacar eu agora todo isto que estivo en silencio?”. E a miña resposta é clara: eu teño que contala, porque a curto prazo vai ser mellor para todos. Si a miña nai pedise que non saíse, non o escribiu por ela, pero a petición doutra persoa da familia, creo que o despediu igual. Creo que. Si métome no papel de xornalista afiado, iso é o que me sae, pero é verdade que isto desbaste, e hai xente maior aí... Entón, quen son eu para ensuciar con esta costra ao final da súa vida? Na familia ninguén me dixo que non saia isto, a resposta da familia foi moi boa, pero sei que cada un está a procesar todo isto de forma diferente. Ademais, creo que este tipo de historias son moi habituais en todo Euskal Herria. É a nosa historia. Son moitos os avós que temos e creo que o ocultamos de forma involuntaria –vergoña, medo...–.
Vostede está máis tranquilo.
Si. Aínda teño proximidade ao tema, porque na miña contorna están a crear pequenas explosións. Están a achegarme os coñecidos da miña contorna dicindo que “era tamén o meu avó”, con nerviosismo, coma se estivesen a saír do armario. Xa veremos como imos. Partín no libro desa excelencia dun xornalista aparentemente obxectivo e afastado, e acabei no barro. O proceso foi moi intenso, pero creo que dei a volta a ese artefacto que tiven e que souben explicar no libro.
“Si a transmisión non se traballa, a curiosidade rompe”, di. Que leccións podemos extraer do traballo da memoria da Guerra do 36 para a memoria do conflito vasco que vivimos agora?
Calar non merece a pena, non vale, porque deixa as portas sen pechar. Eu prefiro saber o que fixo o noso avó, pero non son debedor do que fixo. Eu non saquei nada do que fixo o meu avó, outra cousa sería que el enriqueceuse, porque haberá casos como estes. Cando falaba disto cunha familia, estaba nerviosa e díxome que sabía o que lle ía a responder si alguén di iso: “Polo menos eu sei o que fixo o meu avó, e iso sacouno a miña familia. Ti sabes o que fixo o teu avó?”. Nós somos culpables do que fixemos nós, non do que fixeron os nosos antepasados.
E asinou por primeira vez a Alberto Barandiaran Amillano, co seu segundo apelido incluído.
Si, tocaba. Tamén son Barandiaran Amillano. O meu avó tamén era outro avó.