Joxemari Iriondo viviu de primeira man e en directo o ambiente en eúscaro desde a xanela de Radio Popular de Loiola. Algunhas radios naceron tanto a finais dos anos 50 como a comezos dos 60 do pasado século, e dedicábase á radio de Loiola, en Azpeitia. Pero naquela época, Iriondo escribiu no ano 2014 "O ambiente musical vasco na década dos 60" (Jakin, número 200): “A edición de novos libros, a revitalización e creación de revistas, a organización de concursos de dantzaris e txistularis, os encontros entre coros e otxotes, a gran revolución do canto vasco, a creación e revitalización de ikastolas, a renovación ou creación de grupos de teatro… Mil iniciativas, mil iniciativas”.
En canto á música, a tradición coral e coral estaba arraigada, pero o adversario da antiga lei tiña a súa ambientación, segundo Iriondo: “No mar está laño, Maritxu nora zoaz, Ara nun diran, dixéronmo Civís, Guitarra zartxo bat... empezáronnos a aburrir, ou [eles mesmos] os nosos oíntes de radio eran absolutamente aburridos. E así comezou aquel movemento da nova canción vasca”. Non antes de que se cree Dok Amairu.
Ao parecer, a nova canción en eúscaro comezou a florecer en Bizkaia e Bilbao en 1957-58. Nos cantantes estaban, por exemplo, os oito irmáns Carballos-Arangiz e, por exemplo, en 1960, Carballos-Aranguiz e Txabi Villaverde cantaron no Congreso de Euskaltzaleak de Arboti-Zohota. O público contou coa presenza de Mixel Labeguerie, “o primeiro cantante que se mostrou só e acompañado dunha guitarra”, segundo Iriondo. Labeguerie publicouse en 1964-1965 e Lourdes Iriondo saíu á luz…
A principios de 1965 Lourdes Iriondo cantou primeiro a favor da ikastola de Andoain e despois en Tolosa e Villabona. Con todo, o verdadeiro comezo de Lourdes o 6 de maio de 1965, viría o primeiro domingo de mes, en Aizarna, con motivo do Día da Mocidade. O seu éxito foi enorme e Joxemari Iriondo pediulle ao día seguinte que gravase varias cancións en Radio Popular de Loyola. “Respondeunos que si, sen pensalo moito, e así, o luns pola mañá gravámoslle o catro belos cantos que cantara en Aizarna: Cántolle, Señor; Neno no berce; Arren, Señor; Amatxo, agarimo”. E das ondas de Loiola ao mundo dos pobos vascos. “Empezamos a emitir eses temas en radio no programa da mañá do martes e de aí atrás ofreciamos aos oíntes as perlas de Lourdes tres ou catro veces ao día. Lembro o éxito e o agarimo que espertaron as cancións de Lourdes entre os nosos oíntes. Empezamos a utilizalo o martes pola mañá, e a partir de entón non tiveron moito descanso”.
Lourdes Iriondo estaba nas páxinas de Zeruko Argia en Garagarrilea.
A primeira entrevista que lle fixeron en Zeruko Argia é a publicada o 13 de xuño. Aparece dentro da sección “Día a día” co título: “A Raíña Mari Lourdes Iriondo. Non se poden permitir todas as chamadas”. A continuación firma Agirre, segundo comunicounos Iñaki Beobide, Joxemari Iriondo.
“Ultimamente, seguindo o ambiente do día, escóitanse con frecuencia cancións en eúscaro ou en eúscaro. O xornalista empezou a escribir nos premios San Remo, Benidorm ou no peite nomeados, mentres que o outro é ou é, todos os ao”, dando entrada a Lourdes Iriondo: “Hoxe traemos a unha rapariga que, acompañada dunha guitarra dual, non se pode resistir a todas as chamadas dun pobo e outro: ten outras chamadas”. No transcurso dunha chamada a outra, Lourdes Iriondo dá un oco á petición de entrevista da Luz do Ceo. E di, co seu principio: “Estiven enfermo durante moito tempo e, mentres tanto, deixei os estudos cando me atopei no peito. Hai un ano que empecei a tocar a guitarra”. Nestas palabras de Lourdes Iriondo hai moito fondo: “Estiven enfermo durante moito tempo”. De feito, a enfermidade do corazón foi detectada na súa mocidade e, tras unha operación difícil, Iriondo tivo que mirarse máis que ninguén por toda a súa vida.
Colleu a guitarra ao recuperala da enfermidade, que nunca a deixaría. El mesmo creara as palabras e melodías das súas cancións. Pero. “Pero a letra nas cancións creadas fágoa eu en castelán, e logo o meu lengusu Joxe Maria Iriondo en eúscaro”. Non tiña moita fatiga á hora de crear cancións: “Cando estou asarre, collo a guitarra e o manetofón, e fórmoos con abestruz, con abestruz”.
A de Lourdes Iriondo era unha nova canción da que uns e outros eran conscientes. A resposta de Lourdes á pregunta do xornalista sobre si o pobo gustáballe esa novidade: “De face á conclusión, dicir que si. De cada pobo que canta chegan as cartas do seu lado, felicitándoas e pedindo absolutamente as letras. Erria, é unha saga de cancións novas, e sería unha pena que nós non as entregásemos, se só cantásemos as que aprendemos por radio ou televisión”. Porque Lourdes aínda non sabía que aire ía dar o seu primo Joxemari Iriondo ás súas cancións en Radio Popular de Loyola.
De tempada, e a inocencia é tan alta como a inocencia. A foto que viste a entrevista vén da oferta: “Aos da con biotz. Mari Lourdes Iriondo”.
“Lourdes Iriondo, cantante. Corazón e intelixencia nas súas cancións. En poucos días aparecerán dous discos seus” é o título da segunda entrevista que presenta a Luz do Ceo. A. J. Está asinado por Ergoien e son a escusa dos seus discos a publicar. “É a segunda vez que nas páxinas das boas revistas aparecen as opinións de Lourdes. Hai ano e medio, cando Lourdes acabábase de cantar, fíxoselle o primeiro diálogo. Foi unha presentación. Hoxe Lourdes non ten representación, xa que é ben coñecida en todo Euskalerri”. Lourdes Iriondo comezou a cantar en eúscaro coa guitarra, entre eles “a primeira e única”, e a xornalista preguntoulle se non tiña “preocupación do público vasco”. “Non. O público vasco sempre se portou moi ben con min, e cantaba con moita confianza”. E cando empezou a cantar cancións máis duras que as de Amatxo, Laztana e demais, en 1966: “Esa dureza non é só das miñas cancións. Nos lugares xeológico é un peite. Si é Bear, antes a canción considerábase como unha bonita noite. Dicir que era unha noite lixeira sen remontes. Hoxe, pola súa banda, a canción que se canta ao pobo tena o vilán que lle di. Hoxe cántase con outra conciencia. Cántanse os problemas do pobo… A canción pode ser moi variada. Canción lixeira; canción de amor; de baile... de millas. Pero hoxe máis que nunca, a canción é, sobre todo, unha maneira de apagar ao pobo coa súa problemática”.
O xornalista négase a cansar demasiado á cantante, polo que Ez Dok Amairu pregúntalle para acabar. E en canto ao grupo, contesta Lourdes. “Démonos conta de que estaba a perder a canción vasca. Desde hai tempo, a xente nova escoitaba cancións en radio e televisión”. A razón é que “á mocidade vasca deitáronselle as cancións vellas. Que o boga é insuficiente. A mocidade conta con novas cancións da época. Cando nos demos conta do bo, xuntámonos todos os cantantes vascos e creamos o grupo ‘Ez dok amairu’ (…) Resucitamos cancións antigas e, ao mesmo tempo, creamos novas cancións, de todo tipo (...) Hoxe fomos, é todo”. Non Dok Amairu pretende.
E como en breve ía publicar dous discos, hai que preguntarlles pola fama que isto supón: “Eu non det [fama] soñaciones, non det fama desexo; pasóuseme nada ajola. Porque eu reclamo aos públicos vascos, e por iso gravei os discos auek, non doutra banda… A canción vasca difundiuse por todo o mundo; podería tentalo. Este é o soño dos ‘Ez dok amairu’. E, certamente, non funcionaba, tiña a autoridade suficiente para falar do grupo.
Lourdes Iriondo traerán a superficie da Luz do Ceo. III Canción Vasca en Donostia. O premio consiste nun ensaio realizado en Bilbao varios días antes do evento. Xabier Gereño é o noso xornalista. Coñecemos aos lectores de “Zeruko Argia”, os cantantes do grupo ‘Ez dok amairu’. Eles percorreron os nosos pobos e pobos para difundir as novas cancións vascas. III Canción Vasca. Á hora de organizar os concertos dos premios, non se pode pechar a cantantes de bo grupo dunha parte. Entre eles elixíronse dous: Lurdes Iriondo ta Benito Lertxundi”. E unha pequena entrevista.
Alí soubemos ler: “Lurdes Iriondo, a novela de ‘Euskal Erri’, como din Aresti”. E, entre outras cousas, dános detalles dos inicios do seu canto. “Hai dous anos, case o mesmo, cantaban ‘Gaztetxu naz’, escoitei a uns amigos e en Andoain, chameilles para cantar unha festa. Foi o meu primeiro concertino, o benéfico”. Desde entón, realizara unha vintena de cancións; a última, a partir das palabras dun poema de Mao Cedong. E á pregunta de Gereño, “Cantas veces cantaches diante da xente?”, remate de Lourdes Iriondo: “170 veces en todo o País Vasco”. Sen preguntas sobre o artigo escrito por Lourdes na propia revista cun mes de antelación: “Os esmoleiros de Euskalerria”.
Lourdes Iriondo publicou en 1968 a súa longametraxe Kanta zaharrak, ano no que casou con Xabier Lete. Para entón, non se chamaba “Lourdes Iriondo”, senón “Ez Dok Amairu”. E lendo a Joxemari Iriondo soubemos en que consistía a autoridade de Lourdes: “Neste grupo, ademais de cantantes de alto nivel, animou aos integrantes do grupo, coordinou e facilitou os festivais que se organizaban alí e aquí, e a secretaria do grupo, Lourdes (...), non fallou ningún festival do grupo”. Iso é Lourdes Iriondo.
En marzo de 1966 publicouse Ez Dok Amairu e durante sete anos ofreceu diversas actuacións en Euskal Herria até finais de 1972. En todos eles participou Lourdes Iriondo. E, ao principio, el foi o que lle guiou.
Tras a morte do ditador Franco en 1975, Lourdes Iriondo, Xabier Lete, Antton Valverde e Pantxoa e Peio deron o seu último festival en Hernani en maio de 1978: “Decidiu abandonar as sesións dunha vez despois dunha dura operación de [corazón] en Madrid”, asegura Joxemari Iriondo. Desde entón, Lourdes Iriondo percorreu Urnieta e colaborou na ikastola, creou cancións para nenos, escribiu contos e obras de teatro… E así traballou na mesma liña no mobiliario da parroquia do pobo, na obra do coro e nos actos relixiosos. Entre eles, con todo, Xabier Lete tamén se mostrou colaborador en festivais.
Lourdes Iriondo faleceu o 27 de decembro de 2005, aos 68 anos de idade. Recibiu varias homenaxes ao morrer. En Urnieta tomou o seu nome un parque no que se instalou unha escultura en honra ao cantante realizada por José Ramón Anda. Tamén leva o seu nome a escola de música do pobo. E a finais do ano pasado, no décimo aniversario da morte de Xabier Lete, estivo presente, lembrou, uns e outros, que foi o fol de Ez Dok Amairu: Lourdes Iriondo Mujika.
Ficha: Quincena Musical de San Sebastián. Ciclo Vitoria Eugenia.
Alexandra Dovgan (piano).
Programa: Obras de Beethoven, Schumann, Rachmaninov e Scriabin.
Lugar: Teatro Vitoria Eugenia. Data: 19 de agosto.
O gran compositor Luciano Berio dicía que os virtuosos do... [+]
Orquestra Budapest Festival. Dirección: Ivan Fischer.
Orfeón Donostiarra. Dirección: José Antonio Sainz Alfaro.
Solistas: Anna Lena Elbert (soprano), Olivia Vermeulen (contralto), Martin Mitterrutzner (tenor), Hanno Müller-Brachmann (baixo). Lugar: Auditoría... [+]
Punk. O punk está de volta ou, mellor dito, non foi nunca. Os de Zikine veñen de Lekitxo (e non de Lekeitio), coa elegante Bala Galdua Zure Buru Galduan que publicaron recentemente con Pentecostés.
Filosofía “Eixu Zeuk”. Esa é a base e o obxectivo. “Toma a... [+]
A ver si é posible traer o eúscaro ao centro da festa. Os concertos da Praza do Castelo deste ano foron apostas tan perigosas como gratificantes. Até o momento, Izaro, Chill Mafia e Zetak convertéronse nun gran éxito. Pero para a cuarta noite, non sei si non chegou a rastro... [+]