Miren e Joxe Angel Munduate coñecían a historia porque lles contaron en casa: O 25 de agosto de 1936 os franquistas mataron ao seu tío Martzelo Lasa, un mozo de Olaberria de 17 anos, e enterrárono nunha zona descoñecida na zona de Lizarrusti. Oito décadas despois, Joxe Angel atopou o testemuño de Patxi Lakuntza, tirando dos datos publicados nun libro.
Patxi tiña 6 anos cando, ao ouvir os disparos en Lizarrusti mentres pescaba co seu pai e un amigo, viu a dous criados enterrando un cadáver preto da estrada, xunto a un carballal. O neno, ao que lle ordenaron que fóra á súa casa, fuxiu, pero ao día seguinte volveu e cubriu con ramas o lugar para evitar que os animais lle levasen o corpo.
Probas en 47 quilómetros
Hai dous anos, técnicos de Aranzadi reuníronse no alto de Lizarrusti con Joxe Angel e Patxi. A testemuña, de 86 anos, lembraba perfectamente o lugar onde estaba enterrado o cadáver: ao pé dunha deba 47 quilómetros de estrada. O 12 de outubro de 2017 levou a cabo o primeiro rexistro nunha zona extensa e localizáronse sen punta as vainas de munición utilizadas polo Exército en 1936. Ese día non se atopou nin rastro de Marcelo, pero si os indicios claros que unían ao testemuño.
O 1 de setembro de 2018, con probas concretas, iniciouse o movemento de terra cunha escavadora ao nove da mañá, cando ao mediodía apareceron os primeiros ósos. Así, o cadáver foi desenterrado ao día seguinte polas condicións meteorolóxicas, coa presenza dos cargos públicos das institucións e dos seus familiares. Non podían crelo, porque era moi difícil que os ósos estivesen alí.Aos poucos
días faleceu Patxi Lakuntza, pero o seu testemuño serviu para moito: As probas de ADN confirmaron que os restos achados en Lizarrusti correspondían a Martzelo Lasa, veciño da localidade navarra.
Reinhumación
Con esta confirmación, organizouse un acto no lugar de orixe do falecido a principios deste verán, o 30 de xuño. No Concello de Olaberria, ante decenas de persoas, os ósos de Martzelo Lasa foron entregados á familia. Agora está enterrado xunto á súa familia, 83 anos despois daquel infame asasinato.
Restos en Olaberria. Bailouse o aurresku de honra e os familiares e amigos cantaron o Agur Jaunak diante do féretro. A sala do Concello encheuse co pescozo (nas imaxes de arriba)
Ósos á superficie. Patxi Lakuntza, de neno en 1936, descubriu como os franquistas enterraban a Martzelo Lasa. Grazas á súa información, en setembro de 2018 atopáronse restos humanos nas proximidades do alto de Lizarrusti, ao pé dunha gran haxa xunto á estrada. No momento de sacar o corpo á superficie, atopábanse familiares e representantes de varias entidades públicas. Poucos días despois morreu a lagoa, aos 86 anos de idade, pero co seu testemuño os descendentes do fusilado puideron pechar o círculo: “Conseguimos romper o silencio, saír dos recunchos da cociña á praza”.
Á luz. Hai un ano, en outubro de 2018, demos a coñecer o caso neste medio, na foto da semana. Diciamos que o achado dos ósos de Martzelo Lasa serviría para “completar a ferida” dos seus familiares. Na foto pódese ver a Joxe Angel Munduate coa única foto do seu tío na man. Pois ben, uns meses máis tarde, outra fotografía representa o penúltimo capítulo desta historia: Martzelo Lasa está en casa.
A Rosa, si, porque así o diciamos os de casa e os amigos. O 30 de xuño vai cumprir 29 anos de vida como consecuencia dunha infección provocada por un pelotazo lanzado a 7-8 metros polos ertzainas. Isto quedou patente na comparecencia ou sesión de traballo celebrada o 26 de... [+]
Como á nosa profesión acusóuselle de ideologizar e de ser subxectivo, os historiadores temos unha obsesión especial por manter a obxectividade e o rigor científico. En consecuencia, no pasado, entre os historiadores tamén existía un prexuízo sobre as fontes de vida. A... [+]