O mal da esclerose abriulle a ferida e durante 24 anos escribiu despois desde o máis negro dos buracos nunca explorados como escritor profesional. Desde o buraco da súa casa, ademais de escribilo, durante unha década loitou contra a esclerose. E a enfermidade, ademais de física, causou graves danos mentais. Mergullouse na depresión e completou con liñas que viron luces e sombras o libro Dous anos de crónica facultativa. Un par de anos despois de diagnosticar a esclerose tiña nas súas mans o novo traballo.
Ás portas do verán de 2015, baixo a escusa do libro, mantivo un bo coloquio con Mikel Asurmendi, para logo traelo ás páxinas de ARGIA. Falando de depresión, o xornalista comentoulle “coñeciches o porto duro”. Irigoien, na súa actitude e concepción crúa, describiu con naturalidade as súas vivencias como:
-A depresión diminúe de forma desfigurada, sobre todo psíquicamente. Ouvira falar da enfermidade e de que nalgún momento tesche que someter. Unha verdade redonda. Antes de axitar as enfermidades, porque te sentes ben, normal. Pero, que é esa normalidade? Para min, en esencia, é un terreo estable sobre o que, sen problemas nin quebradizos de cabeza, podes construír a casa da túa personalidade. Pero un día sentes débil, débil e estraño, ou estraño a ti mesmo. A terra estable que tiñas debaixo empeza a tremer tamén a casa da túa personalidade e a de quen foses capaz de desfacerse dela pola falta da fuga dalgúns neurotransmisores cerebrais, a máis importante chamada serotonina. E de súpeto te sentes no limiar do horror, porque non é fácil avanzar na vida mentres estás sobre un terremoto existencial que che está dominando. E cando estaba débil e enfermo, as preguntas máis malas, as máis amatorias, víñanme á cabeza, chamábanme para a destrución... e aquilo era como ter unha mosca no ollo: alí a mosca sempre ao redor do meu ollo, que periodicamente se convertía nunha avispa, a avispa asiática cruel! Así que era un xoguete inútil dunha enfermidade: sen poder sentir o corazón, sen a cabeza nada clara.
Saíndo dese afundimento psicolóxico, Irigoien publicou dous poemas na lingua daquela dor. Quizais a máis potente, a xa mencionada crónica facultativa dos Dous Anos, na que se facía un forte clamor pola eutanasia, que quedou na memoria de moitos. Manifestouse claramente o respecto e o dereito a morrer dignamente.
Irigoien foi un dos escritores vascos máis representativos do século XX. Marcou notablemente a súa viaxe de mocidade a América do Sur e, ademais de coñecer as obras dos grandes escritores, a propia viaxe axudoulle, entre outras cousas, a afastar máis as súas crenzas coa igrexa. Pero non “puxo cornos a Deus ou a todo O”, como conta a ARGIA. “Gustábame” “facerlle o pelo”, sempre “con moito mimo”. E aínda que non era tan cerca do catolicismo, volveu falar tamén da competencia entre o ben e o mal, por exemplo no seu libro Consummatum est (Elkar, 1993), en dous planos: a delicada e preparada vida dunha monxa mística e as peripecias dun fascista que loita por vingar a dor vivida na súa infancia.
Irigoien foi un escritor moi hábil, como o ratificaron en numerosas ocasións os seus achegados, porque a miúdo era capaz, por exemplo, de escribir sobre Euskal Herria dunha maneira case mitolóxica, dun Euskal Herria “posible”, “somos moi territorialistas, non só no físico, senón tamén no psicolóxico”, e en ocasións, ademais do humor. A súa obra maior, máis coñecida e premiada, é Babilonia (Elkar, 1989).
A última entrevista concedida a ARGIA realizouna en xaneiro de 2020, con motivo do libro Derbia (Elkar, 2019). Enfocou o seu traballo no fútbol e no fútbol. Entrevista realizada por Jon Torner: "Os tópicos teñen a súa influencia no inconsciente colectivo de cada grupo".
Quizais a primeira entrevista
Pódese atopar unha entrevista previa á publicación por parte de Irigoien, rastrexando os fondos de ARGIA. Coa escusa de gañar un premio de poesía de Irún. Data do 17 de novembro de 1974, pasaron case 50 anos desde entón. Non hai fotos na rede.
Di o xornalista na introdución coa intención de enmarcar a entrevista: “Se alguén quere saber, Juan Mari Irigoien é o nado en Altza (Donostia) e residente en Oiartzun. Non é o único enxeñeiro que compite nas letras vascas, aínda que sexa case o único. Quizá un dos poucos enxeñeiros que traballan na ikastola en maio. Non é un mozo que foi futbolista de Sanse. Chamou "Do buxán á esperanza", mete con poesía o primeiro gol nos premios á poesía. Gañou o "Premio Cidade de Irún", un premio de 75.000 pesetas.
Durante a entrevista Irigoien menciona que ten un libro escrito, que acaba de entregalo nunha editorial e que haberá que ver si publícanllo.
O xornalista pregúntalle nalgún momento se os seus poemas son “populares” e dille de volta en ton bastante crítico: “Hoxe falamos moito en nome do pobo. O pobo mudo. Eu non podo falar en nome do pobo. Eu son cidadán, pero eu non son pobo. Habemos divido o pobo a nivel teórico, pero en realidade non importa tanto cando Herria non está de acordo con nós”.
O xornalista, nun texto final como o inicial, dirixiu as seguintes palabras para os lectores de Zeruko Argia, xa digo, que Irigoien aínda non publicara nada: “Que este novo poeta de Altza dea a Euskal Herria un gran labor”. Errialde firma a entrevista fai case 50 anos.
Velaquí algunhas fotografías recuperadas do arquivo de ARGIA, da fototeca de licenza libre:
Nota previa ao comezo: A historia que aquí se conta é unha historia baseada na realidade. Algúns fragmentos están ficcionados por un proceso creativo. No entanto, en defensa da memoria histórica, os nomes e apelidos e demais datos que aparecen son certos.
A pel está... [+]
Xabier Zabaltza Perez-Nievas historialaria, idazlea eta EHUko irakasleak 'Euskal Herria heterodoxiatik' izeneko liburua plazaratu berri du. Bertan dio Euskal Herria ezinbestean euskara eta euskal kulturaren bidez eraiki behar dela eta horretarako funtsezkoa dela euskara... [+]
Sempre levo unha cámara encima, sen unha funda no bolso para sacala baixo calquera pretexto. Pasei o último ano fotografándoo todo, na medida en que a miña leitmotiv académico e político non ten tempo libre, coma se na frenesí salvaxe algo se quedou inmortalizado. Foi un... [+]
-Era unha tarde corrente. Para o rape”. Esta noite é a que nos conta Maite Mutuberria neste álbum. O libro ten moi poucos textos e as imaxes cóntannos moi ben o desenvolvemento da historia.
Desde o principio podemos ver nas ilustracións un rape grande e tranquilo, ben... [+]
"Euskara eta euskal literatura, programaketatik ikasgelara" jardunaldian parte hartu zuen Katixa Dolhare Zaldunbidek. Seaskak eta UEUk antolatu Udako Ikastaroen barne. Bere problematikak horiek ziren: Zer leku du literaturak hezkuntza programetan eta nola landu euskal... [+]
Distinguir ás estrelas fugaces das luces dos avións non é tarefa fácil. É un traballo que só se pode facer nas noites que regalan os longos días de verán.
Acabo de comezar o verán e coa mochila chea hei dado un paso fóra da porta da miña casa, para estar dúas... [+]
O que se achegue a este libro, en primeiro lugar, estará con G. Atópase coas imaxes de Mabire. Son imaxes de estilo cómic, trazos moi precisos e vivencias de cor celestial que axudan a interpretar con facilidade personaxes e situacións. Estas imaxes coinciden co texto, que... [+]
Unha muller acusa a un escritor e poeta vasco falecido de cometer abusos durante adolescentes en idade escolar. A excitación de Erbia ten razón Gorka Bereziartua. Si fose calquera outra persoa, o asunto non calaría, incluídas as feministas e eu, porque nos converterían nun... [+]