Munduaren Ipar aberatsak urtean 362 milioi tona esne ekoizten du eta Hego txiroak 337. Iparreko esne ia guztia kontrolatzea erdietsi ostean, multinazional erraldoiek orain Hegokoaren jabe egin nahi dute. Taktika guztiak dauzkate haizu horretarako: esne konpainia txikiak erosi, prezioak hondoratu, osasun estandarrak manipulatu...
Esnea herritarren eskuetan, aldarrikatzen du Grain aldizkariaren urriko zenbakiak. Grain elkartea, beren buruez argitzen dutenez, “nazioarteko erakunde txiki bat da, helburutzat daukana baserritarrei eta mugimendu sozialei laguntzea bioaniztasunean oinarritu eta auzolanean kontrolatutako elikadura sistemak eskuratzeko borrokan”. Grainen fundatzaileetako bat Paul Nicholson bizkaitarra da, eta bigarren euskaldun batek, Aitor Urkiolak, darama elkartearen administrazioa Bartzelonatik.
Grainek gaztelaniaz La leche en manos de la gente titulatu duen moduan, Soberanía alimentaria, biodiversidad y culturas aldizkariak lerroburuokin aurkeztu du gaia: El gran robo de la leche. Cómo las multinacionales se apropian de la ‘leche popular’. Esne lapurreta handi bat gertatzen ari dela munduan, alegia.
Esne herrikoia? Hona zergatik. Jendearen oinarrizko jakia dena duela gutxi arte bere gisan funtzionatzen zuen kateak eskuratzen zien herritarrei: behi gutxi batzuk dauzkaten nekazarietatik biltzaile txikietara, hauek garraiatu hirietara eta karriketan saltzaile askok banatu, etxez etxe salduz edo denda txikietan. Herrialde aberatsetan sare hori sun-tsitzen ikusi dela ez da denbora asko.
Baina munduaren Hego txiroan eta garapen bidean dagoenean oraindik kate informal horrek bermatzen du esnea etxeraino iristea. Iparrean esne komertzio informala –zirkuitu estandarretik kanpo geratua– %10era ez da iristen, baina Hegoan %80k horrela eskuratzen du esnea. Hemen ari da irakiten esnearen gerra.
Munduko baserritar esne ekoizle askok ez dakiten arren, Kolonbian egosi da gudu handietako bat. Kolonbian 50.000 jarreador –esne saltzaile– ari da egunero esne partiketan. Sarritan motoz garraiatzen dute marmita handietan oraindik herrialde hartan bizirik dirauten bi milioi ukuiluetatik hirietara. 40 milioi litro inguru. Esne gordina, familia bakoitzak etxean irakinaraziko duena.
2006an, ordea, Alvaro Uriberen gobernuak debekatu egin zuen pasteurizatu gabeko esnea garraiatu, saldu eta kontsumitzea. Mundu osoan esnekien kontrola osasun estandarrak ezartzearekin abiatu da, Euskal Herrian horrela desagertu dira –ez erabat– esne partitzaileak. Aldiz, arauak Kolonbian espero baino haserre handiagoa eragin zuen jendartean. Agintariek dekretua atzeratu egin behar izan zuten lehenbizi, eta azkenean 2010ean dekretu berri bat erabaki, esne gordinaren salmenta onartuz.
Grainek azaldu ditu esne gordinaren salmenta ez zentralizatuak munduko herritar txiroei dakarzkien abantailak. Elikagai oinarrizkoa edonoren esku jartzen du, prezio oso merkean, eta ia beti kalitate oso onekoa, behitegi txikietan ekoiztu dutelako, hein handi batean larrean bazkatu behietatik. Milioika nekazari txikik horretan dauka bizibidea. Baina inbertsore handiak jabe dituzten korporazio erraldoiekin egin dute topo.
Gaur hogei konpainia handiek kontrolatzen dute esnekien munduko merkatuaren erdia. Beraiek prozesatzen dute planetako ukuiluetan jetzitako esne guztiaren laurdena. Suitzako Nestlé da zerrendan txapeldun, merkatu osoaren %5 berea duelarik: urtean esnekitan bakarrik 26.000 milioi dolarreko salmentak lortzen ditu.
Nestléren ondotik datoz bi korporazio frantses, Danone eta Lactalis, bien artean Nestlék baino gehixeago saltzen dutenak. Lehen 10en zerrenda osatzen dute Holandako FrieslandCampina, Zeelanda Berriko Fonterra, AEBetako Dean Foods, Arla Foods, Dairy Farmers of America eta Kraft Foods, Danimarka-Suediako Alra Foods eta Britainia Handiko Unilever erraldoiek.
Ipar aberatseko merkatuak esnekiz leporaino daudenez, Hegoko merkatu berrien bila dabiltza guztiak, Ameriketan, Afrikan eta Asian. Aurreikusita daukate alde batetik esnekien kontsumoa handitu egingo dela eta bestetik gero eta jende gehiagok erosiko duela supermerkatuetan.
Super eta hiperretara joko duten kaletar dirudunenak berenganatu dituzte herrialde horietan dagoeneko martxan dauden esne konpainiak erosiz. Argentinan, Brasilen, Txilen... urte gutxitan erdietsi dute moda ezartzea. Aldiz, bezero txiroen merkatuari esker esneketari txiki informalek biziraun ez dezaten, esne gordinaren izen ona zikintzea da taktika osagarria.
Herritarrei sinetsarazi nahi zaie behiaren errapetik jetzita berehala eskuratutako esne gordin hori arriskutsua dela, osasun bermerik gabea. Hala desagertu zen Euskal Herriko kaleetatik, oraindik 4L zaharrarekin goizero atez ate tematzen diren baserritar bakanak salbu. Kanpaina horretan ari dira orain denetan, Txilen bezala Kenyan edo Txinan.
Kenyan zorionez unai txikien alde jokatu dute unibertsitateko irakasle batzuek, eta haien ikerlanek erakutsi dute esne libreak berme guztiak dauzkala. Txinan, berriz, alderantzizkoa gertatu zen, baina munduak ez du filma osorik ikusi.
Txinan 2008an 300.000 haur gaixotu ziren melamina gehitutako esnea hartu izanagatik, bakan batzuk hil ere egin ziren. Gobernuak konpainiako bi buruzagi heriotzara kondenatu zituen. Baina ezkutuan geratu da esne kutsatua saldu zuen San Lu konpainiaren ia erdiaren jabea Fonterra multinazionala zela eta pozoia Txinatik haratago barreiatu zela. Bangladeshen Nestléren haurrentzako Nido marka ezagunean aurkitu zuten melamina, eta konpainia berak Taiwanen, Saudi Arabian eta AEBetan bertan saldutakoetan. Esne ziurra?
Erosketak ere zentralizatu nahi dituzte multinazionalok. Buruhauste handiegia da milaka baserri txikitako esnea biltzea, hobe mega-behitegietan kontzentratzea ekoizpena. AEBetan 1970etik 2006a bitartean esnetan ari ziren baserriak %88 urritu ziren, Europak %70 galdu ditu 1975etik 1995era. Aldiz, zirkuitu laburrean funtzionatzen duen esnegintzak lanpostuak mantentzen ditu... lagatzen zaion tokietan.
Mega-behitegiekin bestelako buruhausteak ere heldu dira. Behi batek hamar pertsonak adina gorotz egiten duenez, 2.000 buru dauzkan granjak hiri batek adina hondakin sortzen du, gehienetan izugarri kutsakorrak, egoki kudeatuko ez direlako.
Hegoan esne saltzaile txikiak aurre egin nahian multinazionalen zabaltzeari. Eta Iparrean gero eta gehiago zirkuitu laburreko merkatuak eta esne gordina baliatzen. Esne gordina berriro? AEBetan horren inguruan bada gerra. Hurrengo Net Hurbil-en baterako gaia.
Takashi Yamano japoniarrak bere blogean dauka Kenyako esne kooperatiba txiki honen argazkia. Wakulima Group Dairy le-txeriaraino egunean 20.000 litro esne ekartzen dituzte inguruko laborari txikiek nork bere marmitetan, gero bertatik Nairobiko hainbat saltzailek banatu dezaten. Farmers Helping Farmers (Nekazariak elkarri laguntzen, ingelesez) erakundeak babesten du Wakulimaren jarduna, salmenta informalaren eta transnazionalek munduan ezarri dituzten estandarren arteko erdibidea egiten ahalegintzen diren kooperatibetako bat denak. Denek aurre egin beharko diete Nestlé erraldoiari eta honek Tetrapack konpainiarekin Afrika osoan antolatu duen estrategiari: esne gordinaren salmenta ahalik eta azkarren debekatu, bertako kooperatibak erosi, eta ondoren eremu hori erabili subentziotatik bizi diren Europa eta Amerikako granjetako esnea sartzeko.
Espainiako Sare Elektrikoak jakinarazi berri du ekaineko elektrizitate kontsumoa zein izan zen Espainiako Estatuan: 19.422 gigawat orduko. Hau da, 2004ko datuaren oso antzekoa: orduan 19.384 gigawat izan ziren.
Emakumeen Aurkako Indarkeriaren Bilboko bi Epaitegiek neurri hori onartu dute. Bilboko epaile dekano Aner Uriartek neurria emakumeak babesteko eta ez birbiktimizatzeko helburuarekin hartu dela esan du, baina Bilboko Abokatuen Elkargoak salatu du kolokan jartzen dituela ikertuen... [+]
XIX. eta XX. mendeetan ohikoa zen hiri nagusietako kaleetan ikustea janzkera tradizional ikusgarria zuten emakume batzuk, sendabelarrak saltzen. Ansotarrak ziren, Aragoiko Ansó ibarrekoak. Erakusketa batek haien historia kontatu digu, eta bide batez azalerazi du atzean... [+]
"Migrazio zirkularra" sustatu nahi du PSOEren gobernuak, langile batzuek behin-behineko hainbat lan egiteko migra dezaten Espainiako Estatura, eta gero euren jatorrizko herrialdeetara itzul daitezen.
Ganz MaVag-ek adierazi du ez diola uko egiten etorkizunean tren-enpresa erosteko beste eskaintza bat egiteari. Talde hungariarraren ekintzari esker, Talgok eskaintza berriak entzun ditzake.
Igandean hasiko dira polio txertaketa egiteko su-etenak, goizeko 6:00etan hasi eta 15:00ak arte. Osasunaren Mundu Erakundeak (OME) eman du operazioaren berri eta bederatzi egunetan hiru esparrutan emango da: iparraldean, zentroan eta hegoaldean.
30 urteko behargina hil da Amezketako (Gipuzkoa) paper fabrikan. Ibarra Argi Lanak enpresak azpikontratatuta zegoen. Elkarretaratzea egin dute ostiralean, 11:00etan, gertatutakoa salatzeko. 2024an hil den 38. langilea dela adierazi du LABek.
Karibeko bi irletan kolonialismoaren loriarako dauden monumentu, iker eta izendapenak ezbaian jartzen hasi dira herritarrak eta gobernua. Lehen pausua eman dute agintariek eta erabaki dute herrialdearen armarritik Cristobal Colonen lehen espedizioaren hiru karabelak kentzea.
ARGIAko erredakzioak aurtengo zortzi hilabeteotan kaleratu diren diskoen artean hiru hautatu ditu, gomendatzeko.
Neska gazteak agertzen dira irudietan eta Telegram bidez zabaltzen dituzte. Irailaren 1ean kanpaina bat abiatuko dute sare sozialen bidez, gobernuak neurriak hartu ditzan.
Iruñeak bat egiten du irailaren 16tik 22ra egingo den Mugikortasunaren Europako Astearekin, mugikortasun iraunkorra eta espazio publiko partekatuari buruzko hausnarketa sustatzeko diseinatutako jardueraz betetako programa batekin. "Konbinatu eta mugitu"... [+]
Duela aste batzuk Suitzak lege federal aitzindaria onartu du (Europako legedietan aitzindaria), LMETA delakoa, Loi fédérale sur l’utilisation de moyens électroniques pour l’exécution des tâches des autorités frantsesez,... [+]
2022an, urteko aurrekontuan onartutakoa baino %20 handiagoa izan zen inbertsio militarra; 2023an, %30 handiagoa. Europako herrialdeen gastu militarra Gerra Hotzaren amaierakoa baino handiagoa da une honetan.