"Euskal kazetaritzak urrezko aroa bizi du garaiak horrela lagunduta".


2021eko uztailaren 19an
Javier Diaz Nociren tesiaren zati bat kaleratu du Eusko Ikaskuntzak
"Euskal kazetaritzak urrezko aroa bizi du garaiak horrela lagunduta".
1834tik 1959rako euskarazko prentsaren azterketa egin du Javier Diaz Nocik
Euskarazko aldizkari, egutegi eta almanaken erroldea (1834-1959)» izenburuarekin kaleratu du Eusko Ikaskuntzak Javier Diazek idatziriko tesiaren zatia. Kazetaritzan lizentziatua, prentsan eta irrati ezberdinetan aritua eta egun, Leioako fakultatean Idazkuntzako irakasle dugu Diaz Noci.
Euskarazko kazetaritzan 1834tik 1959ra doan tartean ateratako aldizkari, egutegi eta almanakeak aztertu dituzu Eusko Ikaskuntzaren eskutik atera den liburuan. Zein eratako lana da?
Hemerografikoa da. Hain zuzen ere, prestatua dudan tesiaren zati bat da, eranskin bat. Tesia erabat historikoa da. Euskal kazetaritza zer zen aztertu nahi nuen, oso eremu ezezaguna baita. Kazetaritza oso mesprezatua izan da beti eta beraz, jendearen arabera literaturaren historia egitea merezi zuen, baina ez kazetaritzarena. Lan hau abiapuntua da eta espero dut ondorengoek azterketa horretan gehiago sakontzea.
Zein bitxikeria aurkitu dituzu garai hartako kazetaritzan?
Aldizkari amerikarrak, esaterako. Euskaraz idatziak daude baina eredu periodistiko amerikarraz. Los Angelesko «Eskualdun Gazeta» eta Kaliforniako «Eskual Herria» izenekoak azpimarra daitezke. Aldizkari hauek benetan onak ziren, oso informatiboak; nolabait esatearren, Pulitzer ereduaren jarraitzaileak. Azkenak, gainera, %100 euskaraz argitaratzen zuen.
Horietaz gain, euskara hutsezko lehenengo kazeta dugu, Xahorena. Hala ere, anekdotiko samarra izan zen. Izan ere, diputatu izateko hauteskunde batzuetara aurkeztekotan zen eta euskaldungoaren botoaren atzetik zebilen.
Bereziki harritu zaituen daturik?
Garai hartan euskarazko komiki bat argitaratu zela jakiteak. Euskal Herrian izan den euskara hutsezko lehenengo komikia. 1927an argitaratu zen, «Txistu» izenez. Ez dakit nortzuk jarri zuten martxan. Itxura batean, Madrilgo arkitektura ikasle batzuek marrazkiak bidali eta ideia azaldu zuten. Ez dut, hala ere, sekula ikusi eta ez dakit gordetzen den ere.
Euskara ideologia mailako tresnatzat hartua al zen?
Karlista eta liberalen arteko lehian, esaterako, euskaldunenak karlistak zirelakoan nengoen. Euskarazko kazetaritza, baina, Donostiako liberalen astekari batekin hasi zen. Liberalak hirietan zeuden eta karlistak, berriz, herrietan. Herrietako apaiza karlista izan ohi zen eta pulpitutik botatzen zuen mezua. Liberalek beste hedabide bat behar, eta prentsan aurkitu zuten.
Euskal Herrian argitaratzen ziren aldizkarien artean merezi al du inork aparteko aipamenik?
«Eskualduna»k Iparraldean. Kazetaritzari dagokionez, eredua sortu zuen. Hegoaldean, ostera, «Argia» zegoen, oraingo ARGIArekin zerikusirik ez zuena. 1921ean hasi eta gerra arte iraun zuen. Profesionalak zeuden bertan. Eredu periodistikoa sortu zuten: argazkien erabilera ona, inprenta ere oso ona zuten. Haiek ipini zuten euskarazko kazetaritza modernitate bidean. Gainera, jesuitekin batera laikoak ere baziren lanean.
Herrialderik emankorrena?
Gipuzkoa. Lapurdi ere bai. Iparraldeko egoera, nolanahi ere, oso ezberdina zen. Hegoaldean bazen indar politikoa, abertzaletasuna, euskaldunen eite guztiak biltzeko modukoa. Komunistek ere euskaraz idazten zuten eta sozialistek ere bai, Eibarren... Iparraldea, baina, Frantziako Administrazioaren menpe zegoen eta ondorioz, arazoak zituzten argitaratzerakoan. «Eskualduna» emankorra izan zen arren, pentsamolde aldetik kontserbadorea zen oso: naziekin aliatu eta Espainiako gerran frankisten alde jarri ziren.
Gainontzeko herrialdeetan zer gertatzen zen?
Bizkaian bazen foko bat. Zornotzan apaizen elkarte bat sortu zen: Jangoikozale Vazkune. Aldizkari batzuk argitaratu zituzten, erabat erlijiozkoak. Bizkaian bertan jelkideen aldizkari zenbait argitaratu zituzten eta batzuk euskara hutsean daude, «Euzko» esaterako. Hauek darabilten eredu linguistikoa, hala ere, ulertezina da. Araban eta Nafarroan egoera kaskarragoa zen.
Aldizkari zenbait elebidunak ziren. Nola funtzionatzen zuen elebitasun horrek?
Era ezberdinean. Euskararen portzentaia aski txikia zuten batzuek, gehixeago erabiltzen zutenak baziren... Euskarazko prentsan beti egon da militantismoa eta militantismo horren arabera doa portzentaia. Zenbaitetan % 10 besterik ez zen eta, gainera, beti ondo geratzeko asmoz erabilia. Elebidunen kasuan, informazio nagusia erdaraz doa beti. Kontuan hartu behar da, bestalde, garai hartako prentsa iritzizkoa ere bazela.
Euskalkien arazoa bateratzeko formularik erabiltzen al zen?
Iparraldean, Baionan egiten ziren argitalpenak baina idazle gehienak baxenafarrak izanik. Beraz, lapurtera klasikoa oinarri gisa hartu eta ondoren baxenafarreratik jasotako hitzekin osatzen zuten. Hegoaldean beste eredu batzuk ageri dira. Jelkideek bizkaieraz idazten zuten eta neologismoz beterik. Beste jelkide batzuek eredu ulerterrazagoa hautatu zuten...
Zer iritzi duzu egungo herri aldizkarien mugimenduaz?
Ez da bide bakarra baina bai jarraitu beharrekoa. Euskarazko kazetaritzan sekulako garrantzia izan du beti tokian tokiko informazioak.
Urrezko aro batean al gaude?
Hori sinestea gustatuko litzaidake. Urrezko garaia gerra aurrean kokatzen dut. 1920tik gerra artekoa oso indartsua izan zen: Lizardi, Lauxeta, Azkue bera, Urquijo... Gaur ere, urrezko aro bat bada baina garaiak horretan lagundu duelako. Modernitatean gaude, errazagoa da, egoera politikoa ere hobea da, euskara batua dago... Hori Hego Euskal Herrian. Iparraldean garai hura emankorragoa izan zen.
Zeintzuk dira euskal kazetaritzaren gaitzak?
Kazetariek dituzten konplexuak. Gutxiago bezala ikusten ditugu geure buruak. Konplexuak gainditu egin behar dira. Beti kontsideratu izan da, interes politikoen ondorioz, euskara batzuen hizkuntza dela soilik eta garbi izan behar dugu euskaraz eremu guztietan bizi daitekeela.
Euskal kazetaria militante izatera kondenatua al dago?
Geroz eta gutxiago. Arazo nagusia benetako elebitasunaren eza da, eta euskaldunek beren hizkuntza ez erabiltzea. Arazo ekonomikoak ere ezin dira ahaztu, baina hori ez da euskarazko kazetaritzaren gaitza soilik, kazetaritzan bertan gertatzen dena baizik. Nahiko lanbide mesprezatua da. Lanbide zaila da kazetariarena.
Zein etorkizun ikusten diozu euskal kazetaritzari?
Oparoa. Egunkari bat badugu eta tokian tokiko aldizkarien mugimendua ere garrantzitsua da. Militantismotik ezin bizi daiteke eta kazetaritzatik ere nahiko lan. Lehen pausoak, beraz, kazetaritza duintzea izan behar du, bai ekonomikoki zein lan arloan merezi duen lekua izan. Eta jakina, euskarazko kazetaritza hedatzea. Horretarako, ordea, herria euskaldundu egin behar da eta hori norberaren kontua da.
ARTOLA, Maite
38-40

GaiezKomunikabidKazetariak
GaiezKomunikabidPrentsaEuskaraz pr
PertsonaiazDIAZ2
EgileezARTOLA6Komunikabid

ASTEKARIA
1995eko martxoaren 26a
Azoka
Azkenak
2025-04-04 | ARGIA
Langile bat hil da Agoitzen obra batetik jausita

Ezbeharra ostegunean gertatu da eta SOS Nafarroak 16:00 orduak jotzear zirela jaso du haren berri. Medikua, anbulantzia et Foruzaingoa bertarako dira, baina ezin izan dute gizona suspertu eta bertan hil da.


2025-04-04 | ARGIA
Euskaraldia Hika-rako 83 herrik eman dute izena

Aurtengo berritasuna da. Ahobizi eta belarriprest rolen artean aukeratzeaz gain, herritarrek Euskaraldia Hikan parte hartzeko aukera izango dute. Hitanoa erabiltzen ez den herrietan, toka eta noka, bien erabilera bultzatuko da, eta hitanoa bizirik dagoen herrietan nokaren... [+]


Interview. Urez eta hondarrez
Lurra zapaltzeko moduak

Interview. Urez eta hondarrez
Egileak: Telmo Irureta eta Mireia Gabilondo.
Aktoreak: Telmo Irureta eta Dorleta Urretabizkaia.
Zuzendaria: Mireia Gabilondo.
Konpainia: Tentazioa.
Noiz: apirilaren 2an.
Non: Victoria Eugenia Klub Aretoan,... [+]


2025-04-04 | Sustatu
Kneecap filma, orain euskarazko azpitituluekin

Ezagutzen duzue Kneecap filma? Oscar sarietarako hautatu zuten. Belfasteko hirukote baten istorioa da. Kneecap Hip Hop talde ezaguna da gaur egun, eta hizkuntzaren aldeko jarrera (gaelikoa) argia dute, IRAren osteko belaunaldiaren gorabeherak kontatzen ditu filmak; drogak eta... [+]


Haur filosofiari buruzko podcasta igandean estreinatuko du ARGIAk: ‘Galdera Basatiak’, Iñigo Martinezek gidatuta

Galdera batzuen aurrean, behin eta berriz helduok ume sentitzen garela dio Iñigo Martinezek, “bizitza zulo existentzialez beterik” dagoelako. Galderaz galdera "behin-behineko erantzunen bila" aritzeko asmoa du irakasle eta filosofoak. ARGIA... [+]


2025-04-04 | Euskal Irratiak
Beñat Molimos: “Herritarren babesari esker du Laborantza Ganbarak iraun hogei urte hauetan”

Euskal Herriko Laborantza Ganberak hogei urte bete ditu. 2005ean sorturik, bataila anitzetatik pasa da Ainiza-Monjoloseko erakundea. Epaiketak, sustengu kanpainak edota Lurramaren sortzea, gorabehera ainitz izan ditu hogei urtez.


Itsasadarreko tunelaren obretarako leherketak legeztatzearen aurka mobilizatuko da ostiral honetan ‘Subflubiala Ez!’

Giza-katea antolatu du Subflubiala ez! plataformak eta hitzordua Artaza-Romo Institutuan jarri du gaurko 18:00etan. Bizkaiko Foru Aldundiak Ingurumen Inpaktuaren Adierazpena (IIA) aldatzea du helburu eta horrelakorik ez du onartzen plataformak.


Kutsadura maila handi eta arriskutsuak behatu dira Zubietako erraustegiaren inguruetan

Europan kutsadura maila aztertzen aritzen den Toxicowatch erakundeak egindako ikerketaren emaitzak dira. Erraustegia martxan jarri aurretik egin zituzten lehen azterketak, eta ondoren 2024ra arteko laginak aztertu dituzte. Iazko laginen emaitzak dira honakoak.


Instituzioek preso atzerritarren birgizarteratzea oztopatzen dutela salatu du Salhaketa Nafarroak

Elkarteko Andoni Burguetek nabarmendu du espetxean dauden presoek egindako delitu gehienek behar sozioekonomikoekin lotura dutela.


Netanyahuri babesa erakutsi eta Nazioarteko Zigor Auzitegiko kide izateari utziko dio Hungariak

Gergely Gulyas Hungariako Presidentetza ministroak eman du erabakiaren berri, Hagako auzitegiak atxilotze agindua ezarrita dion Benjamin Netanyahu Israelgo lehen ministroa herrialdera heldu den egun berean. Israelgo armadak Gazako eremu gehiago hartzeko asmoa duela... [+]


Hezkuntza saila eta sindikatuak ostiralean bilduko dira, eta akordio bat lortzeko nahia adierazi du Jaurlaritzak

Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako hezkuntza publikoko irakasleek urtarrilean abiaturiko greba zikloaren bigarren kolpea amaitu eta biharamunean deitu du bilera Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailak. Begoña Pedrosa sailburuak adierazi du "akordio bat lortzeko nahia"... [+]


‘Guggenheim Urdaibai Stop’ek Urdaibaiko proiektuaz hitz egiteko bilera eskatu dio museoko zuzendari berriari

Bilboko Guggenheimeko museoaren kanpoaldean bildu dira plataformako kideak, bertan zuelako bere lehen agerraldi publikoa Bilboko Guggenheim Museoko zuzendari berri Miren Arzallusek. Landuko dituen ildoez hitz egiteko "goizegi" dela adierazi du Arzallusek, nahiz eta... [+]


2025-04-03 | ARGIA
Behatokiak hizkuntza eskubideen urraketak betikotzeko arriskuaz ohartarazi du 2024ko txostenean

Behatokiak Hizkuntza Eskubideen Egoera 2024 txostena aurkeztu du. Herritarrek helarazitako gertakarien bilduma aztertuta, ondorioztatu dute 2024an egoerak ez duela hobera egin, eta gainera, kexak jaso dituzten hainbat entitateren eskutik urraketak iraunarazteko jarrera sumatu... [+]


Eguneraketa berriak daude