1971n hainbat euskal abadek Zamorako espetxe hartatik ihes egiteko plana bertan behera geratu zen, poliziek tunela deskubritu ondoren. Nicanor Acosta abade-ohi komunistak Apaiz Kartzela dokumentaleko egileei elkarrizketa batean esan zien Santiago Carrillo izan zela salatzailea: “Berak esan zidan niri pertsonalki”.
Euskal Herriko apaiz antifrankisten historian pisu nabarmena izan duen historia baten pasarte ezezaguna agerian geratu da, Apaiz Kartzela dokumentalaren bueltan jasotako lekukotasun baten bidez. Zamorako apaiz kartzelan 1971n izandako ihesaldi saiakera nola zapuztu zen jakin dute, Nicanor Acosta abade errepresaliatuak esanda: Espainiako Alderdi Komunistako buruzagi Santiago Carrillo izan zen, ustez, kartzelatik irteteko tunela egiten ari zirela salatu ziona poliziari, testigantza honen arabera.
Zamorako apaiz kartzela 1968an sortu zuten Elizaren eta Estatuaren artean, auzi politikoengatik zigorturiko apaizak, hein handi batean euskaldunak, bertan espetxeratzeko. Denera 52 abade giltzapetu zituzten eraikin hartan 1976an itxi zuten arte. Apaiz Kartzela dokumentalak haien historia eta bizipenak biltzen ditu, Oier Arantzabalek, David Pallerések eta Ritxi Lizartzak zuzenduta.
Dokumentalak ibilbide luzea egin du 2021eko apirilean Donostiako Giza Eskubideen Zinemaldian aurkeztu zutenetik. Toki ugaritan aurkeztu dute, baita Euskal Herritik kanpo ere. Hain justu, duela urtebete inguru Galizian, aurkezpen bira horietako batean, Lizartzak, Xabier Amuriza bertsolari eta Zamorako preso-ohiak, eta Juan Mari Arregi kazetari eta abade-ohiak, Acostak emandako informazioa lortu zuten. Eta horren ostean, Amurizarekin egindako elkarrizketa batean jaso zuten testigantza osorik.
Elkarrizketa horren edukia ostegun honetan aurkeztu dute Bilboko Kafe Antzokian egindako prentsaurreko batean.
Santiago Carrilloren aitormena
Nicanor Acosta Alonso, Galiziako familia xume bateko semea zen, A Coruñako San Jorge elizako apaiza zen 1969an, frankismoaren kontra aritzeagatik Zamoran kartzelaratu zutenean. Handik ateratzerakoan ideia aurrerazaleak defendatzen jarraitu zuen eta, esaterako, M-15 mugimenduaren aurpegi ezagunenetako bat izan zen A Coruñako kaleetan.
“Gogoan dut liburutegitik ateratzean [Carrillo] nire ondoan jarri zela eta esan zidala: ‘Nicanor, ni izan nintzen Gobernazioari Zamorako espetxeko tunelaren inguruko komunikazioa eman ziona’. Hori esan zidan pertsonalki”.
Elkarrizketan errudun sentitzen dela aitortzen dio Amurizari. Acosta tunela amaitu baino zertxobait lehenago irten zen Zamorako espetxetik 1971n, eta berehala Espainiako alderdi komunistan (PCE) eman zuen izena. Alderdi horretako A Coruñako arduradun Santiago Alvarezi ihesaldiaren berri eman zion aste batzuk lehenago: “Eskatu nion alderdiak ihesean lagundu zezala”, dio abade ohiak. Acostak alderdiari babesa eskatu zion preso zeuden burkideentzat, baina kasik seguru agertzen da horrek berak ekarri zuela poliziek 20 metroko tunela aurkitu eta ihesaldia zapuztea.
Acostak gogorarazten du garai hartan PCE legez kanpo zegoela eta Santiago Carrillo zela buruzagia. Honek, Madrilgo batzorde exekutiboko bilera klandestinoetan hitz egindako guztiaren berri zekien, Parisen erbestean egon arren. Eta momentu horretan, adierazpen harrigarria egiten du elkarrizketatuak: “Bera izan zen, berak esan zidalako”.
Hori baieztatzeko, denbora askoren ondoren liburu baten aurkezpenean Carrillorekin topo egin zuenean bizitako pasartea kontatzen du Acostak: “Gogoan dut liburutegitik ateratzean nire ondoan jarri zela eta esan zidala: ‘Nicanor, ni izan nintzen Gobernazioari Zamorako espetxeko tunelaren inguruko komunikazioa eman ziona’. Hori esan zidan pertsonalki”.
Bere hitzak “bihotzean iltzatuta” geratu zitzaizkion abade-ohiari eta horregatik ez zuen orain arte horren berri eman. Baina Acostaren ustez, Carrillok ihesaldia salatu omen zuen alderdia legalizatzeko “irrika” zuelako: “Beretzat apaizek ez zuten izan behar demokraziaren aldeko borrokaren protagonista, langileek baizik”.
Testigantzaren egiazkotasunaz
Ihesaldia prestatzen aritu ziren euskal apaizek sarritan azaldu dituzte susmoak Poliziak ez zuela tunela ustekabean aurkitu, baizik eta salaketa baten ondorioz: “Zuzen-zuzenean joan ziren”, dio ihesaldia hasieratik prestatu zuen Josu Naberan abade-ohiak elkarrizketa honetan.
Arregik ARGIAri azaldu dionez, Acostaren testigantzaren egiazkotasuna frogatzen saiatu dira: “Gestio ugari egin ditugu espetxeetako artxiboetan, Espainiako Gobernuan, baita PCE barruan ere. Ni neroni Martín Villarekin izan naiz, Carrillorekin politikoki harremana izan zuelako alderdiaren legeztatzea zela-eta”, dio kazetariak. Baina ofizialki ez dute ihesaldiari buruzko pasarte horretaz ezer gehiago jakin. Horregatik erabaki dute Acostari egindako elkarrizketa publiko egitea.
“Egon liteke jende bat pentsatzen duena hau guztia zure asmakizun bat dela…”, esaten dio Amurizak elkarrizketatuari amaieran: “Uste dut Santa Teresak esaten zuela: umiltasuna egia da. Nik ez dut egia zertan ezkutatu, eta berarekin noa lurraren amaieraraino”.
Otxandioko bonbardaketaren erantzule nagusietako bat da Angel Salas Larrazabal urduñarra. Hortaz, herritarren aurka Euskal Herrian eginiko lehen bonbardaketan parte hartu zuen.
German Rodriguez eta Joseba Barandiaran omendu, eta langile mugimenduaren alde egindako lana txalotu dute Iruñean. Palestinari ere elkartasuna adierazi diote, sanferminetan urteroko zitan Iruñean.
Migratzaile familia batek irekitako denda baten aurrean ikur frankistak jarri dituztela salatu du Zurekin Nafarroa ezker koalizioak. Fiskaltzari eraman dizkiote datuak, gorroto delitu bat egon daitekeelako pankarta horren atzean.
1939 eta 1941 bitartean Igari eta Bidankoze arteko errepidea eraikitzera behartu zituzten frankismoaren 2.400 esklaboak omendu zituzten larunbatean, Igariko gainean. Errepresaliatu antifaxista haien memoriak gure bidea izan behar duela aldarrikatu zuten omenaldia antolatu zuen... [+]
Egin gintuztenen eta geure borondatearen kontra eraiki nahi izan zigutenen oinarria berriro ere indar berritzen ari ote den nago.
Eskolako Kontseiluaren izenean honako baldintza hauek jartzen zitzaizkien, gerraostean, gure herrietara maistra lanera zetozenei, derrigorrean... [+]
Hari buruzko aipamenik apenas iritsi zaigu historia liburuetan, baina Jesús Carrera Olascoaga (Hondarribia 1911 – Alcala de Henares 1945) Espainiako Alderdi Komunistaren idazkari nagusi izatera iritsi zen. Frankistek atxilotu, torturatu eta fusilatua, bere... [+]
Madrilgo Cuelgamurosen, Erorien Harana deituriko monumentuan arkeologoak egiten ari diren indusketetan etengabe ari dira jasaten eskuin muturreko jendeen presioa, hala adierazi du Pako Etxeberria auzitegi-medikuak. Egunotan, biktima errepublikarren senideek bisitatu ahal izan... [+]
Hiru urteko lanaren emaitza jaso du Iruñeko Udalak sinatutako dekretuak. Auzotik sortutako ekimenari esker, zazpi kale eta hiru plaza izendatuko dituzte.
Fuerteventura (Kanariar Uharteak), 1954ko otsailaren 11. Tefiako Nekazaritza Kolonia abian jarri zuten uharteko aireportu abandonatuan, basamortuaren erdian. Nekazaritza kolonia eufemismoaren atzean, praktikan, kontzentrazio eremua izan zen Tefia, nagusiki LGBTI komunitateko... [+]
1936ko Gerra amaitzear zela, Franco diktadoreak Pirinioetan milaka bunker eraikitzea agindu zuen. Mendian horiek ikusten aspaldi ohituak gaude, baina ez genekien defentsarako lerro erraldoi bat osatzen zutela, eta azken urteetan berreskuratzeko ekimenak jarri dira abian. Izan... [+]
Francisco de la Cruz Orellanaren gorpuzkiak identifikatu ditu Gogora Institutuak, eta bere senideen eskuetan utzi ditu.
Olentzero poliziaren jomugan ibili zen 1940ko hamarkadaren bukaeran. Haurren bahiketa eta hilketagatik? Ez! Izan zitekeen, Olentzerok umeak zakuan sartu eta itsasora ematen zituela, edo igitaiarekin etortzen zela umeei lepoa moztera esaten baitzen. Baina, ez, polizia atzetik... [+]
Frankismoa ez zela 1975ean amaitu diktadoreak ohean azken hatsa eman zuenean, hori badakigu. Erregimenaren haziek bizirik iraun zuten poliziaren tortura ziegetan, justizia auzitegien sumarioetan eta militarren zein politikarien deklarazio kolpistetan –Aznarrek azkenaldian... [+]
Agoizko epaitegiak atzera bota du Igari eta Bidankoze arteko errepidea eraiki zuten 2.000 preso errepublikarren senitartekoek jarritako kereila. Epaileak dio, salatutako delituak preskribatu egin direla. Elkarte memorialistikoek epailearen jarrera salatu dute.