Eskerrak Nikolas Koperniko (1473-1543) poloniarrak, XVI. mendean argitu zizkigula lurra eta eguzkiaren arteko gorabeherak. Ordura arte, hamalau mendetan, Tolomeoren teoriak (II. mendea) zuen presentzia, konstelazio guztia lurraren inguruan mugitzen zela, alegia. Lurra eguzkiaren inguruan biraka zebilela eta ez eguzkia lurrari bueltaka esateagatik ia-ia sutan erre zuten Nikolas. Aurten ere, San Joanak direla eta, uda honetako solstizioan, traste zahar ugari erreko da, sugar ederrak aireratuz. Baina antzina, ez hain antzina, sutan pertsonak ere erre oi zituzten. Nikolasen teoria berriak aurrekariak ere bazituela berak aitortzen omen zuen. Adibidez, Samosko Aristarco astronomoa, gure garaiaren aurreko II. mendeko grekoa. Beraz, heliozentrismoaren ideia zaharra da.
Gaur egun mundu guztiak daki lurra eguzkiaren inguruan dabilela, aldi berean lurra bera ere, errotazioan, ardatz baten inguruan eten gabeko bueltan jardunaz. Eguzkia eta lurraren funtzionamendua erakusteko gaztetxotan eman ziguten zibotaren irudia datorkit burura. Zibota bera bueltaka dabilen bitartean, lurrean ere alde batetik bestera borobilean buelta ematen du, elipse bat irudikatuz. Adibide ederra. Zibota ibili ere bere ardatza apur bat okertuta duela ibili oi da, eta horrexek markatzen dizkigu, hain zuzen ere, eguzkiaren solstizioak eta ekinozioak zibotan, bizi garen lurrean.
Zaila izango zen mende batzuk lehenago, heliozentrismoa planteatu ere egitea, lurra bera planoa zela esaten zuten garaietan. Lurra esferikoa zela Greziako filosofo batzuek adierazi zuten, ez gaur guk aitortzen dugun eran, zerbait konplikatuagoa noski, baina beste baterako utziko dugu. Gaur egun, XXI. mendean, badira oraindik lurra planoa dela esaten dutenak. (Nahi baduzu, badaude artikuluak interneten). Hala ere, zaila izango zen ulertzea Kopernikoren garaian, gizakiak nola demontre ote zeuden kontrako hemisferioan, buruz-gora ala buruz-behera. Eskerrak mende bat geroago Isaak Newton etorri zitzaigula Grabitazioko Legearekin. Lasaitu ederra hartu genuen!
"Bada beste zentrismo bat garaitu ez duguna. Gehiagotu, handitu, zabaldu egin dela esango nuke nik: Antropozentrismoa. Ez pentsa, honek ere badu kosmosarekin zer ikusia"
Milaka urtetan genuen kosmosaren ikuspegi geozentriko hartatik irten eta ikuspegi heliozentriko batera pasatu ginen eta unibertsoaren ikuspegia guztiz aldatu zitzaigun. Kosmologiak, eta zientziek orokorrean, gure garunak ireki zituzten, eta berpizte bat eman zen XVI. eta XVII. mendeetan. Errenazimentua.
Baina bada beste zentrismo bat garaitu ez duguna. Gehiagotu, handitu, zabaldu egin dela esango nuke nik: Antropozentrismoa. Ez pentsa, honek ere badu kosmosarekin zer ikusia. Gizakia oinarri, ikuspuntu, kudeatzaile, moldatzaile… eta nagusi bezala jarri denean lur honetan, lurrak eguzkiari buelta ematen jarraituko du, baina bira bakoitzean, urtetik urtera, pobreagoa da. Antropozentrismo honi androzentrismoa ere erantsi behar zaio. Gizakia, eta gizonezkoa bereziki, kosmosaren zentroa.
Gizakia Paleolitotik Neolitora pasa zenean, duela gutxi gora-behera 12.000-10.000 urte, sedentario bihurtu zen. Soroak lantzen eta abereak hezten hasi zen, naiz eta ehizan eta fruituak biltzen jarraitu. Aldaketa izugarriak gertatu ziren. Hizkuntza, mintzaira izan zen garrantzitsuena, eta rolen sorrera eta erabilera. Mundu berri bat sortu zen. Lehen familiak edo klanak baziren, orain lotura handiko denetariko taldeak sortzen dira, buruzagiak ere bai. Garai hartako gizakia mitikoa zen eta hizkuntzaren bidez irudimenaren mundua oso ongi jorratu zuen. Lehen buru garatu hartan sortutako arazoei irtenbidea topatzeko berehala hasi ziren indar ahaltsu mitikoak bilatzen.
Pare bat edo hiru mila urte geroago erlijioak sortu ziren, erlijio teistak. Prozesua ez zen bat-batekoa izan. Gizakiak berak asmatutako erlijioak ziren, naiz eta adierazi jainkoen nahia zela, jainkoek idatzitako mandatuak zirela, jainkoek ametsetan hitz egiten zietela, eta abar. Gizakiari ondo zetorkion bere neurrira asmatutako jainkoak izatea. Beti bere alde eta etsaiaren aurka. Buruzagiak, erregeak, jainko izateko aukera ere hor zegoen: Egipton faraoiak edo Erroman zesarrak. Gizakia, berearekin konforme ez eta, gehiagoren bila borrokatu zen, esanaz: “Gora gu eta gutarrak, gu baino hoberik ez da inor, aukeratuak gara eta jainkoak gure alde ditugu”. Horrela, ingurukoak erraz bihurtzen ziren etsai. Begira nolako historia, inperio izugarriak: persiarra, babiloniarra, egiptoarra, greziarra, erromatarra, espainiarra (Hego-Amerika barne), alemaniar inperio nahia (Naziak). Eta iraultzak…? Frantziakoa, Errusiakoa. Eta zer esan iraultza komertzial eta finantzarioez: Ipar-Amerika, Txina, Japonia…
Baina oraindik ez da amaitu estadio mitikoa: globalizazioa. Hitz honen atzean kontzeptu asko gordetzen da. Niri, behintzat, galdera asko datozkit burura. Ez zen globalizazioa inperio handiek egiten zutena, batzuk besteak baino goxoago egin arren? Zer zen Europako nazioek egiten zutena kolonizatzearekin? Ez ote da gaur egun egiten den globalizazioa berdina izango, baina kamuflatua? Ez ote dugu gaur egun duela 8.000 urteko gizakiaren kontzientzi maila berdina, mitikoa? Eta, azkenik, ez ote gaude oraindik ere, itxura guztien arabera, antropomorfismo batean buru-belarri murgilduta? Noiz iritsiko da gizakia beste kontzientzia helduago batetara? Ikuspegi berria, behar bada garatzen ari da, baina kontzientzia maila…?
Bidali zure iritzi artikuluak iritzia@argia.eus helbide elektronikora
ARGIAk ez du zertan bat etorri artikuluen edukiarekin. Idatzien gehienezko luzera 4.500 karakterekoa da (espazioak barne). Idazkera aldetik gutxieneko zuzentasun bat beharrezkoa da: batetik, ARGIAk ezin du hartu zuzenketa sakona egiteko lanik; bestetik, egitekotan edukia nahi gabe aldatzeko arriskua dago. ARGIAk azaleko zuzenketak edo moldaketak egingo dizkie artikuluei, behar izanez gero.
Jakin nahi nuke nola bozkatu duten ene herriko bizilagunek azken hauteskundeetan. Jakin nahi nuke norekin hartzen dudan goizeko kafea herriko ostatuetan. Ulertu nahi nuke zergatik izan diren emaitza horiek Iparraldean.
Salvador Illa Generalitateko president izendatzeko oinarrietako bat PSC-ERC arteko ituna izan da. Ez da itun subiranista inondik ere, baina hainbat alorretan ate berriak zabal litezke, ohikoa den PSC-PSOEren balaztaren estrategia politikoa berriz ere nagusitzen ez bada,... [+]
Mexikoko Meridako lurraldean polemika handia izan da aurten, Poseidon jainko grekoaren omenezko eskultura bat jarri delako hondartza batean. Merida Yukataneko penintsulan dago, non Maia herria bere kultura zaintzen saiatzen den, mundu osoko turismo masiboak bultzaturiko... [+]
Irailean hasten eta ekainean bukatzen dira, berez, nire zikloak (gure jartzera nindoan, baina plurala erabiltzen dudan bakoitzean ipotx batek oihu egiten dit buruan, “zureak izango dira!”), eta hala izan da nire bizitzan oporrak eduki edo ez, ordutegipeko lan... [+]
Udaldian, erretiratuok ez ohi dugu opor goserik, eta patxadaz aztertu ahal ditugu gure inguruko gorabeherak. Hori dela-eta, gai batzuek harriduraz harrapatu naute, eta honako hauek dira.
Espainia. Eurokopak eta Olinpiar Jokoek uda osoa bete dute. Aldez aurretik, esan behar... [+]
Mugak Zabalduz karabanarekin, Bosnia Herzegovinako Bihac hirian, Nihad Suljic aktibistak Drina ibaia Balkanetako hilobi handiena dela azaldu zigun. Ahantzi ez daitezen, topatzen diren hilotzak identifikatzeaz eta ehorzketa emateaz arduratzen da, merezi duten duintasuna aitortu... [+]
Dagoeneko ez dakit bero olatuek burmuina kolpatuta gauden, betiko hipokrisia den edo logika sistemiko hutsa den, baina dakigunaren, esaten dugunaren eta egiten dugunaren arteko arrakalak, kezkaz haratago, harridura ere sortzen dit, batez ere uda giroan. Albisteak, ikerketak,... [+]
Eroriko askoren artean badira lorpenak ere. 35 urte inguruko ama gazte batek galdetzen zidan aurreko batean nola arraio lortzen zuten beraien eskolan etxean euskara jaso ez zuten ikaskideek etxetik euskaldunak ziren neska-mutikoek bezain ongi ikastea eta hitz egitea euskaraz... [+]
Hiri askotako tren geltokiek XIX. mendeko burdinazko egituraren edertasun gorena azaltzen dute, hiriaren epizentrora iristearen ongietorri goraldiarekin batera. Hirira ate nagusitik sartzea bezalakoa da, arkitektura eta toki perla bat. Hiri askotan, baina, birdentsifikazio edo... [+]
Zergatik ez utzi. Zutabeak idazten dituenak atzetik izaten ditu beti garaiz erretiratzearen apologetak. Agortu baino lehen. Gaiak, niri, ezin agortu, ez ditudanez; ezertan ez naiz aditua, eta inoiz ez dut izan Euskal Herriari transmititzeko mezurik. Ez lidake azalpenak balioko,... [+]
Uda hasiera. EHZ festibalaren biharamuna (atx, buruko mina). Ikasturte kargatu baten ondotik, hatsa hartzeko gogoa. Burua hustu. Funtsezko elementuei berriz konektatu. Familian denbora hartu, aspaldiko lagunak berriz ikusi eta eguneroko borrokak (pixka bat) pausan eman... [+]