44 urte igaro dira 1976. urteko Martxoaren 3an, Gasteizen, polizia armatuak bost langile hil zituenetik. Argentinako kereilaren barruko Martin Villa auzia, Memoriaren Zentroa sortzeko proiektua eta lan istripu hilgarrien aurkako aldarria egongo dira aurtengo urtemugaren erdigunean.
Martxoak 3, Gasteiz. Pedro Maria Martinez de Ocio, Francisco Aznar, Romualdo Barroso, Jose Castillo eta Bienvenido Pereda Zaramagako Asisko San Frantzisko elizan zeuden, langile grebalarien batzar batean parte hartzen. Poliziak eliza gaseatu eta bildutakoak tirokatu zituen; bostak hil ziren, egun berean edo ondorengo egunetan.
Martxoak 5, Tarragona. Juan Gabriel Rodrigo hil zen, Gasteizko sarraskia salatzeko manifestazio batean poliziak jaurtitako gomazko bala baten inpaktua jasotzean.
Martxoak 8, Basauri. Vicente Anton Ferrerok zori bera izan zuen bere herriko protestetan; kasu honetan, Guardia Zibilaren bala baten ondorioz.
Frankismoak demokraziarako trantsizioaren mugak ikusarazi zituen horrela, langileen odolarekin. Manuel Fraga Iribarne zen garaiko Barne Ministroa, eta 2012an hil zen, Gasteizko sarraskiarengatik epaitua izan gabe.
Historia aski ezaguna da, baina ez hainbeste gertakarien atzeko beste ardura politikoak, gaur egunera arte iraun duen zigorgabetasunak lainotuta.
Zazpi hildako, sei eguneko epean. Baina kasu gehiago egon ziren: 1975 eta 1979 urteen bitartean, 90 hildako baino gehiago eragin zituen errepresio polizialak eta parapolizialak. Guzti horien atzean, Fragaz gain, beste izen bat zegoen: Rodolfo Martin Villa.
Urte horietan hainbat ardura politiko pilatu zituen Villak: Sindikatu Harremanetarako Ministro izan zen 1975 eta 1976 urteen bitartean, Gasteizko sarraskiaren garaian; Martxoaren 3tik bost hilabetera, Manuel Fragaren lekukoa hartu, eta Barne Ministro izan zen 1976tik 1979ra.
Lau hamarkada baino gehiago iraun duen inpunitateak aurrez aurre topatu du frankismoaren krimenen aurkako auzia bideratzen ari den Maria Romilda Servini epaile argentinarra.
Kereila argentinarraren barruan inputatutako 22 pertsonetako bat da Martin Villa, eta justiziarekin hitzordua du martxoaren 20an. "Duela 10 urte hasitako prozesuan benetako inflexio puntua" dela ziurtatu dio Martxoak 3 Elkarteak ALEAri.
Izan ere, hainbat atzerapenen ostean, egun horretan programatuta dago epailearen bisita Espainiara, Argentinak Madrilen duen enbaxadan Rodolfo Martin Villari deklarazioa hartzeko.
Alabaina, azken egunetan, Justizia Ministerioaren trabak salatu dituzte hainbat elkarte memorialistek, tartean Martxoak 3 Elkartea: "Babesgabetasun eta ziurgabetasun izugarria pairatzen dute biktimek eta haien senideek, Espainiako Estatuko erakundeen borondate politiko faltaren erruz".
Gaia hurrengo egunetan argitzea espero da, baina, gaur gaurkoz, Servini epailearen bisita zintzilik dago. Martin Villa Epaitu kanpainaren parte den Martxoak 3 Elkarteak errezeloz begiratzen dio PSOE-Podemos koalizio gobernu berriaren jardunari: "Zigorgabetasuna estatu afera da; ez dakigu berarekin hautsi nahi ez duten, ezin duten edo ez ote diren ausartzen".
Esku artean justiziarekiko beste erronka handi bat ere badu jendarte arabarrak. Izan ere, duela urtebete baino gehiago, 2018ko urrian, aurkeztu zen Memoria Gara egitasmoa, Asisko San Frantzisko eliza Memoriaren eta Giza Eskubideen Zentro gisa gordetzeko helburuarekin.
Atxikimendu ugari jaso ditu ekimen herritar honek, besteak beste, Martxoak 3 elkartearena. Eta bere ibilbidearen inflexio puntu nabarmena izan da proiektuaren zimenduak jartzeko antolatu duten azken ekimena: Martxoak 3, memoria(k), kolektiboa(k), espazioa(k) izeneko jardunaldiak.
Izen eta izan handiko hamabost aditu bildu ziren hiru mahainguruetan, proiektuaren inguruko ikuspegi anitz bezain zorrotzak emateko. Zentroaren edukiak, kudeaketa eredua eta espazioaren forma bera izan zituzten hizpide.
Hala eta guztiz ere, Martxoaren 3ko Biktimen Elkarteak "mugimendu falta kezkagarria" ikusten du erakundeetan, 44. urtemugaren atarian ALEAri aurreratutako balorazioen arabera.
"Erakundeen aldeko iritzia izan arren, oraindik ez dago hitzetatik ekintzetara pasatuko direla baieztatzen duen gertaera zehatzik", kritikatu dute, Gasteizko Udalari, Arabako Aldundiari, Eusko Jaurlaritzari eta Gogora Institutuari estamentu horien eta apezpikutzaren arteko akordioa bultzatzea eskatuz.
San Frantsizko eliza gurtzarako itxi zuten 2014an, eta gaur egun jaiotzen erakusketa bat baino ez dago bertan.
Ohikoa den bezala, sindikatuek antolatuko dute Martxoaren 3ko mobilizazio nagusia, Martxoak 3 elkartearekin eta jendarte mugimenduekin batera. Asteartean, 18:30ean omenaldia egingo dute Martxoak 3 plazan, eta ondoren, 19:00etan, bertatik abiatuko da manifestazioa.
ELA, LAB, ESK, STEILAS, EHNE eta Hiru sindikatuek lan istripu hilgarrien aurtengo datu kezkagarriekin lotu dute aurtengo Martxoaren 3a. Izan ere, urtearen hasieratik 14 pertsona hil dira lan istripuz; horrez gain, beste bik Zaldibarko zabortegian lurperatuta jarraitzen dute. Eta lan istripu hilgarri horietako lau Araban eman dira.
"Zigorgabetasun osoz hiltzen jarraitzen gaituzte, langileen odoluste etengabean", salatu du gehiengo sindikalak, asteartean egindako agerraldian. "Borroka egitea garrantzitsua bada, memoriari eustea ezinbestekoa da", adierazi dute bertan, Gasteizko sarraskiaren biktimentzat justizia eta erreparazioa eskatuz.
Aurtengo ekimenei dagokionez, Zer gordetzen duzu zuk 1976ko Martxoaren 3tik? erakusketa egingo da Zaramagako adinekoen zentroan, martxoaren 2an, astelehenean. 17:00etatik aurrera egongo da ikusgai, martxoaren 31ra arte.
Bestalde, egun berean, A Tempo abesbatzak Oihaneder Euskararen Etxeko klaustroan eskainiko duen kontzertuaren errepertorioaren barruan, Juanjo Urangak konposatutako Martxoak Hiru obra estreinatuko da, Xabin Salaberrik egokitua.
Gonbidapen guztiak agortu dira dagoeneko, baina Martxoak 3 Elkarteak iragarri duenez, Martxoaren 3an, 17:45ean, beste emanaldi bat egingo du abesbatzak San Frantsizko elizan bertan.
Segurtasun sailburuak adierazpenak egin ditu astearteko gobernu bilera ostean. Xuhar 16 urteko gaztea bera egin du inauteritan jasotako lesio larrien erantzule, eta Ertzaintzak Martxoak 3ko manifestazioan poliziak infiltratu zituela onartu du, “polizia demokratiko”... [+]
Asteazkenerako agerraldi masiboa deitu dute Gasteizko Martxoak 3 plazan, “errepresiorik gabeko Martxoak 3 herrikoiaren alde”. Aske antolakundeak astelehenean egin du protesta, eta atxilotuei elkartasuna adierazi die. EH Bilduk eta Elkarrekin Podemosek azalpenak... [+]
Ertzaintzak bere agente bat infiltratu zuen Gasteizko Martxoaren 3ko manifestazioetan, Segurtasun Saileko iturri batek eldiario.es hedabideari baieztatu dionez. Lankideek beraiek jipoitu zuten manifestazioan izan ziren karga eta istiluetan.
Milaka herritar batu dira igande eguerdiko manifestazioan. Polizia manifestarien aurka oldartu da Bakea kalean, Corte Inglés parean, eta manifestazioa zatitu du. Bost lagun atxilotu ditu Ertzaintzak eta hainbat zauritu, tartean adineko emakume bat ahoan, foam jaurtigailu... [+]
Igandean egingo da manifestazio nagusia, ESK, LAB, ELA eta Steilas sindikatuek eta Martxoak 3 elkarteak deituta. Palestinari aipamen berezia egin diote lau sindikatuek. Egun berean zein aurrekoetan deialdi eta ekimen gehiago antolatu dituzte hainbat eragilek.
Otsaila hilabete garrantzitsua izan da Gasteizko Martxoak 3aren Memoriaguneari begira. Hiru urteko prozesuaren ondoren, hilaren 14ean sinatu zuen Martxoak 3 elkarteak hitzarmena Gogora institutuarekin. Egun bat beranduago, Martxoak 3 Memoriagunea fundazioaren sorrera argazkia... [+]
Gasteizko Zaramaga auzoko San Frantzisko eliza birmoldatzeko EH Bilduk Espainiako Gobernuarekin hitzartutako diru-partida ez du erabiliko Eusko Jaurlaritzak, ez delako eraikinaren "jabe ezta onuradun ere". Hala, Martxoaren 3ko Memoriaren Gunearen proiektuak aurten ere... [+]
Unai Isasi Azkarraga (Amurrio, 1998) gazte amurrioarra atxilotu zuen Ertzaintzak iragan ostiralean Gasteizen; 1976ko martxoaren 3ko sarraskia gogoratzen zuen manifestazioaren testuinguruan. Atxiloketaren inguruan mintzatu da Aiaraldea Komunikabidearekin.
Urtero legez milaka lagun batu zen ostiralean Gasteizko kaleetan, 1976ko Martxoaren 3an hildako langileak oroitu, bizi-baldintzen okertzea salatu eta langile borroka aldarrikatzeko. Kalez jantzitako polizia ugariek tentsioak sortu zituzten, eta bi gazte atxilotu.
Martxoak 3 Elkarteak Eusko Jaurlaritzaren bermea lortu du, erakunde publikoek biktimekin duela bi urte adostutako hitzarmena betetzeko. “Ustekabeko aldaketak” eta “seriotasun falta” salatu ditu hala ere, eta hemendik aurrera adi egongo dela ohartarazi du... [+]
Erakundeek aurkeztu duten Martxoaren 3ko Memorialaren Fundazioaren estatutu proposamenari lau zuzenketa aurkeztu dizkiote Memoria Gara egitasmoak eta Martxoak 3 Elkarteak.
Memoria Gara elkarteak kezka adierazi du, 1976ko Martxoaren 3ko biktimak gogoratu eta memoria zentro bat sortzeko egitasmoa "izoztuta" duelako Eusko Jaurlaritzaren Gogora institutuak, bere esanetan.
ERC eta EH Bilduk egindako proposamena atzera bota du Bozeramaileen Batzordeak. PSOE, PP, Vox eta Ciudadanos ikerketa batzorde bat sortzearen aurka agertu dira. Martxoak 3 elkarteak hipokrita izatea leporatu dio PSOEri, sarraskiaren 76. urteurreneko ekitaldietan hildakoen... [+]
EH Bildu eta ERC alderdiek Espainiako Kongresura eraman dute 1976ko martxoaren 3ko gertakariak ikerketuko dituen ikerketa batzordea sortzeko eskakizuna, eta onartu egin da. Bozeramaileen Batzordeari dagokio orain erabakia eztabaidatzea eta bozkatzea.