“Garrantzitsua da iraganaz jabetzea identitatea sendotzeko”

  • Bi liburu plazaratu berri ditu Pako Sudupe (Azkoitia, 1959) idazleak: Emilio Lopez Adan: euskal iraultza libertarioen pentsalari izenekoa bata, eta Kezkak eta desioak izenekoa bestea. Euskarri fisikoan atera du aurrenekoa, eta digitalean bigarrena. Labetik atera berri dituen bi liburuaz solastu da Sudupe. 


2020ko urriaren 02an - 15:03
Arg.: Urola Kostako Hitza

Euskal Herriko historiari, kulturari eta gatazka politikoari hertsiki lotutako pertsonen obren, lanen edo bizitzen inguruko liburuak argitaratu dituzu urteetan zehar: Nemesio Etxaniz, Eusebio Osa, Txillardegi eta Telesforo Monzon, besteak beste. Oraingoan Emilio Lopez Adan. Zer dela eta?

Bizi garen gizarte kontsumista eta gaur egun pandemikoan, besteak beste, garrantzizkoena da orain zer eros dezakegun pentsaketan aritzea, orain zer alda dezakegun etxean gogoetatzea, eta horretarako dirurik badugun kalkulatzea. Iragana, onenean, kontu-kontari gaudenean. Euskal Herria herri normalizatua balitz, gaitzerdi!, baina, gure oraina oso mestizoa denez, funtsean, eusko-espainola edo eusko-frantsesa -mestizajea borondatezkoa denean ona izan daiteke, baina derrigortua denean, ez-, axolazkoa da atzera begiratzea, nondik gatozen jakiteko eta zergatik gauden egoera honetan ulertzen hasteko; hain zuzen, aurrera, etorkizunera, kontzientzia gehiagorekin begiratzeko, euskal kontzientzia gehiagorekin. Ideia nagusi horrekin egindako lanak dira horiek.

Euskal Herriko memoria kolektiboari ekarpena egiteaz gain, zein da liburuaren xedea?

Emilio Lopez Adanen posizioaren berri ematea. Frankismo betean iritsi zen heldutasunera, eta ardatz nazional eta sozialean, borroka nazional eta sozialean, posizio jakin baten erreferentea da. Bere ideala udalerri libertarioen konfederazioa da. Euskal Herri euskaldunaren aldekoa da, baina ez euskal estatuarena edo beste ezein estaturena ere. Estatua Lopez Adanentzat bitarteko bat da gutxiengo batek gehiengo bat menpean edukitzeko. Euskal iraultza libertarioaren pentsalaria da. Posizio jakin errespetagarri baten adierazle eta eusle. Dena den, nik liburua berataz egin izanak ez du esan nahi ideologikoki soka berekoa naizenik.

Hiru zati ditu liburuak. Zer aurkituko du irakurleak horietako bakoitzean?

Lehen zatiak Biolentzia politikoaren memoriak du izena. 1963-1964 urteetan konprometitu zen Lopez Adan, frankismo zapaltzailearen aurka inperatibo etikoa sentitu zuelako. Francoren erregimenak beldurra eragiten zuen. Zaila eta gogorra zen haren aurkako borrokan engaiatzea, baina lotu zen borroka hartan. 1967ko martxoan, ETAren V. Biltzarraren bigarren zatian, Getarian, Biltzar Ttipiko kide izendatu zuten. Valladoliden egiten ari zen mediku ikasketak utzi zituen, eta erakundearen aldeko proselitismoari ekin zion dedikazio osoz. Urtebete Hegoaldean eta urte erdia Iparraldean. 1968ko udazkenean – Pardines, Etxebarrieta eta Meliton Manzanasen hilketen ondoko errepresio giroan mehatxatuta sentiturik– Bruselara egin zuen, eta han 1976ko urte hasierara arte egon zen. Franco hil berritan – gogora 1976ko martxoaren 3a, orduko borrokak Gasteizen, eta poliziak eraildako bost lagun–, Laia ez-en inguruan mugitu zen, autonomoen erreferente intelektual moduan bereziki. Horiek guztiak xehetzen dira liburuaren lehen zatian. 

Bigarren partea Iraultzaren eta bortxaren arteko harremana da. Lopez Adanek ETAren faseak ongi bereizi izan ditu. Fase bakoitzean ea herriaren, herri zati aski adierazgarri baten atxikimendua edo neurri bateko onarpena izan duen analizatu izan du, eta horren arabera baloratu erakunde armatuaren jarduna. Analista frantses eta amerikarrekin-eta kontrastatu izan du bere analisia. Atalik polemikoena gerta liteke. Ausardia eta erantzukizuna ez ditu eskas Lopez Adanek, eta ez dago dudarik asko markatu gaituen gai bati buruzko analisi esanguratsuak egin dituela, irakurtzea eta gogoetatzea merezi dutenak.

Hirugarren atala Iraultza sozialerako ideiak eta erreferenteak da. Bertan, hainbat  atal daude, eta norberaren interesen arabera, batzuk besteak baino interesgarriago eta gogoangarriago. Nazioa eta estatua izenekoan, esaterako, duela 40 urte idazten zuen euskal burgesiak ez zeukala euskal estatua sortzeko grinarik, autonomi estatutu batekin aski zuela. Arrazoi zuen. Orain oso garbi dakusagu: orain dela 40 urte bai? Askok pentsatzen genuen denbora kontua baino ez zela, eta gero eta autonomi gehiago izango genuela independentziaraino iristeko. Gaur egun? Eta, oro har, multinazionalen boterearen aroan, estatu demokratikoak sistema errepresibo bat zirela zioen, gehiengo herrikoia gutxiengo baten esku atxikitzeko, eta guztiak neoliberalismoaren menpean. Hori Mendebaldean, eta Ekialdean ere burokrazia zen nagusi. Euskal langileek eta herri klaseek komunismo ekologiko libertario baten alde borrokatu behar ziren, ez ezein estaturen alde, ez eta euskal estatuaren alde ere. Lehen esan bezala, askotarikoak eta interesdunak.

Atarikoan diozu Lopez Adanen obraren zati bat soilik landu duzula liburuan. Izan ere, luzea eta mardula da Beltzaren lana. Zaila izan al da eduki aukeraketa hori egitea? Zein irizpideren arabera egin zenuen aukeraketa? 

Liburu akademikoa baino gehiago dibulgatiboa egin nahi izan dut. Horrek ez du esan nahi sakontasunik ez duenik edo liburu arin bat denik. Liburu honen irakurketak denbora eta ahalegina eskatzen dizkio irakurleari, baina uste dut bere ordaintxoa ere emango diola leitzen duenari. Hasieran, testu luzeagoa egin nuen. Lopez Adanen beste bi liburu, El nacionalismo vasco y clases sociales eta Euskadi 1984  aztertu eta iruzkindu nituen, baina iruditu zitzaidan dibulgaziorako ez zirela ezinbestekoak, eta azken bertsioan kanpo gelditu dira. Ondo egongo litzateke historialariek, esaterako, Lopez Adanen liburu historikoen kritika eraikitzailea egitea. Adibidez, honako liburu hauena: El Nacionalismo Vasco (1876-1936), El Nacionalismo Vasco en el exilio (1936-1960); eta Del Carlismo al Nacionalismo burgues

Zer nabarmenduko zenuke Lopez Adanen obratik? Teoria eta praxia eskutik doaz haren lanean…

Bai, asko konprometitu da azken ia hirurogei urtean, eta oraindik ere jarraitzen du. Ez du lan samurra egin, eta alde horretatik miresgarria da. Teorian gehiago enplegatu da, baina praktikarekin oso lotuta ibili da gehien-gehienetan. Espero dut jarraituko duela lanean.

Protagonista ­–Lopez Adan– bidaide izan al duzu proiektu honetan?

Bai, eta niretzat hori esperientzia berria izan da, orain arte beti hildakoei buruzko ikerketak egin izan baititut. Protagonista ondoan izatea laguntza handia da hanka gehiegi ez sartzeko. Erantzukizun gehiago ere sentitzen da, nik hala sentitu dut behintzat. Aitortu beharra daukat eskuak libre utzi dizkidala, eta hutsak, egiatan, nireak direla. Bestalde, bera ere nahiko gustura gelditu da liburuarekin, adeitsuki esan didanez. Horrek asko lasaitu nau.

Zergatik da garrantzitsua iraganari erreparatzea?

Espainol batek, frantses batek edota ingeles edo aleman batek ez daukate arazorik zer diren jabetzeko; guk bai. Hendaiara joatea nahikoa da: zu espainiarra? Ni euskalduna. Bai, baina euskaldun espainiarra? euskaldun frantsesa? Identitatea sendotzeko iraganaz jabetzea oso garrantzitsua da. Ez naiz alferrik luzatuko: gure kasuan, asimilazio kultural-linguistikoari ate guztiak irekitzea da iraganaz deus ez jakitea eta deus ez interesatzea. Eta arrisku handia ikusten dut hori gertatzeko.

Liburuaren hirugarren zatian etorkizunari lotutako beste hainbat jakingarri edo gai jorratu dituzu. Zergatik?

Hirugarren zatia saski-naski bat da, aztergai ezberdinez osatua. Ez nekien hain atal ezberdinei zein txapel amankomun jarri, eta Iraultza sozialerako ideiak eta erreferenteak izenez bataiatu dut. Iraultza sozialerako abagunea oso gutxitan gertatzen da historian, hemen eta nonahi –1975-1978 urte bitartean bizi izan genuen, baina galdu zen, galarazi zuten–, eta egun ere ez du ematen horretarako gaudenik, nahiz eta pandemiak asko irauten badu, ezinegona areagotu daitekeen, eta auskalo! Baina, egia esan, ez dut uste iraultza sozialaren atarian gaudenik. Nolanahi ere, Lopez Adanek erein ditu haziak eta hor gelditzen dira ondo ongarrituriko lurrean itsatsi zain, garai egokien peskizan.

Kezkak eta desioak liburu digitala ere kaleratu berri duzu. Zer jaso duzu bertan?

Batez ere azken urte eta erdian Zuzeu blogean argitaratu ditudan artikulu gehienak, eta eztabaida baten harian neuk idatziz adierazitakoak. Blog horretan egunero artikuluak argitaratzen dira euskaraz, eta sarritan eztabaidak sortzen dira, batzuetan ehun iruzkinetik gorakoak; eta esan bezala, horietako batean adierazitakoak ere sartu ditut liburuan. Orain arte idatzi konplexuagoak egin ditut; ez dakit zenbat idatzi irakurri (liburu, artikulu eta gainerako), eta bildutako informazioa ataletan kokatu eta idazketa burutan atera. Aipatutako blogerako, aldiz, artikuluek labur samarrak izan behar dute, eta txinpartadunak, hoberako zein txarrerako. Hoberako, jende gehiagorengana irits daitezkeelako, eta txarrerako, errazagoa delako iritziak ematean ausartegi jokatzea, ausarkeriazko hanka-sartzean jaustea. Ematen du bi orrialde idaztea erraza dela. Ez, ez da erraza, seriotasun gutxieneko bat bilatzen baduzu, behintzat.

Hori bai, lehenago esan bezala, arinagoak dira, konplexutasun gutxiagokoak, eta espero dut atseginagoak izatea irakurtzeko, batzuek desatseginak gertatzea badago ere, blogean bertan gertatu diren bezala, bereziki erlijioari eta feminismoari dagozkionak, nahiz eta gutxi diren. Horregatik sortzen dira eztabaidak hain maiz: zenbat buru hainbat aburu!

Euskarari eta politikari lotutako artikuluak aukeratu dituzu, nagusiki. Zergatik?

Galdera honek aukera ematen dit esateko hizkuntza bat fenomeno sozial bat denez, komunikatzeko tresna bat baino askoz gehiago dela, eta alderdi politikoen politika jokoetatik distantzia batera egotea komeni bada ere, aldi berean oso politikoa dela.

Espainia askotarikoa kohesionatzeko tresna garrantzizkoena seguru aski espainiera da. Eta Frantzia kohesionatzeko, zer esanik ez, frantsesa. Euskara zergatik ez da gaur egun Euskal Herri gehienean kohesio sozialerako tresna? Oinarri-oinarrizkotik hasita, gaur egun Azkoitiko eta Azpeitiko etxepe batzuetan bilerak euskaraz egitea egongo da, eta egingo dira. Agian, uste baino etxepe gutxiagotan. Hernanin, bizi naizen etxepean, euskaraz ezin dira bilerak egin modu natural samarrean behintzat, eta ez dira egiten. Elkar ulertzeko tresna etxepean gaztelania da. Gaztelania da kohesio sozialerako tresna. Hori Hernaniko auzo baten, eta beste hainbat auzo eta herritan, eta zer esanik ez hirietan. Arazo guztiz politikoa da. Ez alderdi-politikarena baizik eta herri edo nazio politikarena.

 Zer dela eta erabaki zenuen horiek guztiak liburu batean biltzea?

Sare sozialak direla eta, nire kasuan ezjakintasun eta kontraesan ugari ditut. Esan beharrik ez dago, oso erabiliak direla. Eraginkorrak al dira? Baditut zalantzak iragankorregiak, ez ote diren. Seguru adinaren faktoreak ere zerikusi handia duela nire pentsaera edo ikuskera horretan. 2019ko urtearen amaieran, Zuzeuko kazetariek blogean aitortu zuten nolabait urteko errebelazioa izan nintzela artikulu eta eztabaidetan. Orduan etorri zitzaidan ideia: zergatik ez ditut gehienak behintzat liburu batean biltzen? Eta zergatik ez atera liburu digital gisa? Agian, etorkizuna badu liburu digitalak! Baina niri paperezkoa gehiago gustatzen zait, eta gehiago irakurtzen dut paperean. Beraz, kontraesan ugari!

Booktegia plataforman irakur daiteke Kezkak eta desioak izenburuko liburua. Eskuragarri dago sarean. Horrelako euskarriak garrantzizkoak direla uste al duzu?

Ezin da gutxietsi horrelako plataformen garrantzia. Liburu digitalek deskarga dezente izaten dituzte, begiratu bat ematea besterik ez dago Booktegian horretaz jabetzeko. Baina, irakurtzen dira sakon samar ala mokoka ibiltzen da irakurlea? Ez dakit. Nolanahi ere, proba egiteari onura gehiago ikusten diot kaltea baino.


Kanal honetatik interesatuko zaizu: Politika
Espetxera bidali dute Ion Aranburu realzaleari Sorian egindako erasoaren harira atxilotuetako bat

Ion Aranburu koma egoeran eta ZIUan ingresatuta egon zen hainbat astez, erasoaren ondorioz.


Pippi Kaltzaluzek 80 urte bete ditu, beti bezain iraultzaile

Pippi Kaltzaluzeren istorioak lehenengoz kaleratu zirenetik 80 urte bete direla-eta, leku berezia eskaini diote Boloniako Nazioarteko Haur eta Gazte Liburu Azokan. Azkarra, independentea, errebeldea, lotsagabea, menderakaitza, apur bat basatia, sormen handikoa, ausarta eta... [+]


Osakidetzako datuen kontraesanak: itxaron-zerrendak behera, herritarren kexak gora?

Jaurlaritzak ziurtatu du itxaron-zerrendak bi hilabetetik behera jaitsi direla azken hiruhilekoan. Manu Lezertua EAEko arartekoak, berriz, beste datu bat nabarmendu du herritarren kexei buruzko urteko txostenean: Osakidetzari dagozkion kexak %70 igo dira, eta batez ere... [+]


Unibertsitate pribatuak sortzeko baldintzak gogortu nahi ditu Espainiako Gobernuak

Ugaritu diren “txiringito pribatuei” muga jartzeko asmoz, unibertsitate berriak sortzeko baldintzak gogortu nahi ditu Espainiako Gobernuak. Euskal Herrian polemika artean jaio zen azken unibertsitate pribatuak adibidez, Gasteizko Euneizek, gaur gaurkoz ez ditu... [+]


2025-04-02 | Cira Crespo
Espainiako bandera

Juan Bautista Bilbao Batxi idazleak barku batean egiten zuen lan, eta bere bidaietako kronikak bidaltzen zituen Euzkadi egunkarira. Horri esker, XX. mende hasierako mundu osoko kronika interesgarriak ditugu, euskaraz. 1915eko ekainean, hain zuzen, Murtzian egin zuen... [+]


“Umeak ez dira ongi etorriak Debako udal liburutegian”

2 urtera arteko haurrek galarazita dute Debako haur liburutegian egotea, eta 2-6 urtekoek 16:30-17:30 artean baino ezin dute egon. Hogei urtez horrela funtzionatu duen ageriko diskriminazioa buka dadila eskatzeko ama talde bat elkartu denean, ezetz erantzun die udal gobernuak... [+]


Okupazioaren kontrako epaiketa azkarrak indarrean sartuko dira ostegunetik aurrera

Azaroaren 19an Justiziaren Eraginkortasunari buruzko Legea eta Prozedura Kirminalaren Legea aldatu zituen Espainiako Kongresuak, beste lege sorta batzuk onartzearekin batera. Horrek epaiketa azkarrak egitea, pisu turistikoen erregulazioa aldatzea edo kaleratze zehatz batzuen... [+]


2025-04-01 | Axier Lopez
Eskuindar nahiz progre, 10 urtez mozalarekin

Duela hamar urteko martxoaren 31an Espainiako Estatuko Aldizkari Ofizialean argitaratu zuten denok Mozal Legea gisa ezagutzen dugun araudia. Espainiako Estatuan ez ezik, nazioartean parekorik gabeko aurkakotasuna eragin zuen lege makurra. Hamarkada pasa da eta jaio zenean bezain... [+]


Espainiako polizia bat bi urtez infiltratu zen Lleidako mugimendu politiko eta sozialetan

Directa hedabideak ikertu eta argitaratu du poliziaren infiltrazioa. 2019ko irailean hurbildu zen lehen aldiz Lleidako Ateneu Cooperatiu taldera, Joan Llobet García izenpean, eta 2021eko azaroan utzi zuen militantzia, Bartzelonan lana aurkitu zuela eta amonaren... [+]


Migratzaileen kontrako makro-operazioa: 135 pertsona atxiki ditu Poliziak Irun-Hendaia artean

350 poliziako "Force Frontière" dispositiboa baliatu dute Gipuzkoako eta Lapurdiko mugetan migratzaileen kontra egiteko martxoaren 26 eta 27an. Aurrez "terrorismo islamistaren" aurka egiteko aitzakiaz erabiltzen zituzten dispositiboak, orain "migrazio... [+]


EAEko espetxeetako kultur emanaldiei Jaurlaritzak ezarri nahi dien “zentsura”-ren aurkako manifestua sinatu dute 51 kulturgilek

'Espetxeak libre' manifestuan adierazi dute Eusko Jaurlaritzak "ataka txarrean" jarri dituela kulturgileak, espetxeetara kultur emanaldiak egitera sartu nahi dutenei dokumentu bat sinatzea eskatzen baitie, eta salatu dute ezin dutela sartu ez sinatuz gero. Kultur... [+]


2025-04-01 | Gedar
Aurtengo Maiatzaren 1ean ere Bilboko kaleak hartzera deitu du EHKSk

"Gerra inperialistaren eta Europako estatuen berrarmatzearen aurka" mobilizatuko da Langileon Nazioarteko Egunean.


Bost urterako inhabilitatu dute Marine Le Pen, Europako Parlamentuko funtsak desbideratzeagatik

Parisko Auzitegi Korrekzionalaren arabera, 2,9 milioi euro desbideratu zituen Frantziako RN Batasun Nazionalak 2004 eta 2016 artean. Le Penez gain, alderdiko beste 24 kide ere errudun jo dituzte. Helegitea aurkeztuta ere, RNko buruzagia ezingo da aurkeztu 2027ko Frantziako... [+]


Eguneraketa berriak daude