René Le Henaff zuzendariak hiru dimentsioen teknikarekin esperimentatzeko Euskal Herrian grabatu zuen filma aurkitu du Josu Martinez zinegile eta ikerlari bilbotarrak. Euskadi filmaren lau emanaldi egingo dituzte martxoan, Bilbon, Iruñean, Donostian eta Baionan.
Askok ez du jakingo duela 80 urte hiru dimentsiotako filmak egiten zirenik ere. Gutxi egin ziren, izan ere: huts egindako saiakera izan zen 3Darena 1930eko hamarkadan, zinemak izan zituen aurrerapen tekniko arrakastatsuagoekin konparatuta –soinua edo kolorea, adibidez–. Hori bai, orain deskubritu denez, egin ziren esperimentuen artean Euskal Herriak badu bere lekua.
Goazen 1936ra: René Le Hennaff zuzendariak Euskadi izeneko ekoizpen folkloriko bat grabatu zuen, non Baionako eta Miarritzeko karrikak ikus daitezkeen, turismoa bezalako gai berriagoak erakutsiz, garai hartan Euskal Herriaz ematen zen irudi erromantikoaz gain.
Louis Lumièrek urteak zeramatzan filmetara erliebea eraman nahian, Erliebe horren erakustaldia da 'Euskadi'
“Inpresionagarria da”, azaldu du Josu Martinezek filma ikustean zer sentsazio izan duen galdetu diogunean. Berak egindako bilaketa-lanari esker ikusiko da filma Euskal Herrian lehenbiziko aldiz, Parisen estreinatu zenetik 81 urtera.
Asteazken honetan emango dute aurkikuntzaren berri Bilbon, Martinezek berak, EHUko Nor ikerketa taldeko Bea Narbaizak, EHUko Bizkaiko campuseko errektoreorde Patxi Juaristik eta Loraldia Kultur Elkarteko koordinatzaile Mikeldi Uribe-Etxebarriak.
Teknika berriari txinpartak atera nahian
Guztiz konfirmatu ezin den arren, badirudi Le Henaffek enkarguz egin zuela Euskadi. Ordurako adinean aurrera egina zen Louis Lumière zinematografoaren asmatzaileak urteak zeramatzan filmetara erliebea eraman nahian, Martinezek esplikatu duenez. Eta erliebe horren erakustaldia da Euskadi: teknika berritzaileari “txispak” ateratzea zuten helburu eta horregatik, eremu-sakonerarekin jolasten du etengabe.
Industriako zuzendaria zen Le Henaff, muntatzaile lanetan aritua, promesa gaztea eta ondorengo urteetan bigarren mailako film komertzialak egiten zaildu zena, Fernandel bezalako aktore popularrak zuzenduz. 1930 eta 1940eko hamarkadetan etengabe aritu zen lanean, baina hortik aurrerako ibilbideaz ez dago arrasto handirik Martinezen esanetan.
Pena ere badu, duela ez asko hil baitzen, 2005. urtean, 105 urterekin, orain aurkitutako filmari buruzko azalpenik emateko aukerarik gabe.
Harribitxiak artxiboetatik erreskatatzen
Ez da Martinezek egiten duen mota honetako lehen aurkikuntza. Sonatua izan zen André Madréren Gure Sor Lekua dokumentalaren aurkikuntza eta hura bilatzeko prozesu korapilatsua, gerora Martinezek berak Gure Sor Lekuaren bila dokumentalean kontatua.
Iruñean, Bilbon, Donostian eta Baionan proiektatuko dute filma martxoan zehar
Asteazken honetan aurkeztutako deskubrimentu berria ezin dela harekin konparatu dio: “Hau ez da gure zinematografiako film handienetako bat izango”. Nolanahi, nabarmendu du jarraikortasun bat dagoela zinemaren historiako une garrantzitsuenen eta Euskal Herrian errodatzearen artean: “Lumière anaiek Miarritzen grabatu zuten eta lehen film frantses soinuduna ere hemen errodatu zen, agian urrun joan gabe exotikoa iruditzen zaien lekua delako”.
Euskadi filmari dagokionez, erreferentzia gutxi zeuzkan Martinezek, eta horietako batetik tira zuen, Jose Maria Unsainen El cine y los vascos liburutik. Hark esaten zuen hiru dimentsiotan egindako filma zela Le Henaffena; are gehiago, Unsain hitz egina zen zuzendari frantziarrarekin 1983an, nahiz eta ezin izan zion eman pista handirik filma aurkitzeko.
“Parisen bila hasi nintzen eta Pathé produktoraren artxiboetan erreferentzia aurkitu nuen”, azaldu du. Filmaren kopia bat gordetzen zuten, nitratozkoa. Hortik aurrera hasi ziren gorabeherak: ekoizpen etxeak ez ditu mota honetako filmak ondare gisa lagatzen, haien kudeaketa komertziala egiten du, eta filma alokatzea proposatu zioten.
Martinezek, produktorakoak “pixka bat engainatuz”, lortu zuen originala artxiboetatik atera eta digitalizatzea. Zer zen ikusi zuenean, instituzioekin hitz egin eta Loraldia sartu zen jokoan: hilabeteko alokairua ordainduta, Bilboko euskal kulturaren festibalean proiektatuko dute filma martxoaren 15ean. Bilboko Alondegian da zita eta Martinezen azalpenek lagunduko diote estreinaldi horri.
Lehenago, martxoaren 11n Iruñeko Punto de Vista jaialdian ikusi ahal izango da; eta, Euskadiko Filmategiak lagunduta, emanaldia antolatu dute Donostiako Tabakaleran (martxoak 23), baita Baionako Atalante zineman ere (martxoak 24), kasu honetan EKEren laguntzarekin.
Pantailak Euskaraz ekimena eta Filmin streaming plataforma espainiarra lankidetzan aritu dira azken hilabetetan, eta horri esker euskarazko 100 azpititulutik gora gehitu ditu plataformak katalogoan bere katalogoan. Zenbait iturritako azpidatziak dira, tartean boluntarioek [+]
Epaimahaiaren esanetan, dokumentala beharrezkoa da "bizikidetzari espazioa emateko", eta era berean, ez ahazteko urte luzez lesbianismoak ez duela ikusgarritasunik izan. Filminen dago ikusgai.
Askotariko lanak egin ditu Miren Gaztañagak antzerkian, zineman zein telebistan, baita dantza edo musikari lotutako proiektuetan ere. Txani Rodriguezen Los últimos románticos (Seix Barral, 2020) eleberrian oinarritutako pelikularen errodajea amaitu... [+]
64 urterekin, Kike Diaz de Rada donostiarra hil da, Eneko Olasagasti lankideak asteazken arratsean sare sozialetan jakinarazi duenez. Ibilbide luzeko aktorea izan zen eta Tanttaka teatroaren eta Orain gipuzkoar antzerki taldearen sortzaileetako bat.
'Queertopia' da aurtengo Zinegoak jaialdiaren izenburua. Queertopiek erakusten dute posible dela errealitate ezberdinak harremanetan jartzeko espazioak sortzea. Alaitz Arenzana jaialdiko zuzendariarekin eta Julen Nafarrate komunikazio arduradunarekin duela 21 urte Bilbon... [+]
Denbora laburrean plano aldaketa asko dituzten marrazki bizidunek, alegia erritmo azkarreko hiperestimulazio audiobisualak eragin negatiboa du umeen arretan, hainbat ariketa mental egiteko gaitasunean eta autoerregulatzeko ahalmenean, ikerketa batek ondorioztatu duenez.
Zinegoak, Bilboko LGTBIQ+ 21. nazioarteko zinema eta arte eszenikoen jaialdia, ekainaren 24tik uztailaren 1era egingo da. Jaialdiaren barruan, bigarren urtez, Bizi Bisexualitatea proiektuak bere tokia izango du. Egitasmo horrek bisexualitatea eta euskal kultura uztartzen ditu... [+]
Hari buruzko aipamenik apenas iritsi zaigu historia liburuetan, baina Jesús Carrera Olascoaga (Hondarribia 1911 – Alcala de Henares 1945) Espainiako Alderdi Komunistaren idazkari nagusi izatera iritsi zen. Frankistek atxilotu, torturatu eta fusilatua, bere... [+]
Torturatu zuten Iratxe Sorzabal presoa eta haren ama ditu protagonista Bi arnas dokumentalak. Duela bi urte abiaturiko prozesua borobiltzeko ekitaldia egin dute eta bide horretan lortutako etekin ekonomikoak bi elkarteri eman dizkiote: Harrera eta Axut! Ekitaldiak une... [+]
Nina iragarritako señorizidio baten kronika da –Irantzu Varelaren terminoa erabiliz–. Pantaila handira orain iritsiko den filmak kontatzen du nola 30 urteren ondoren emakume zauritu bat herrira itzultzen den eskopeta batekin, etengabeko hileko moduko batek... [+]
Maiatzaren 7an hasiko da zikloa, Gazaren inguruko hiru dokumental laburrekin.
Ostegun arratsalde honetan Mirande, film bat egiteko zirriborroa dokumentala ikusgai izango dute Ziburun, Baltsan elkartean 18:30etan. Josu Martinez zuzendaria ere bertan izango da solaserako. Ziburuko Azokaldiaren egitarauaren barnean, aurten lehenbiziz kultur ekitaldiak egingo... [+]
“Gay azpitestuak beti hobetzen du film bat”
Quentin Tarantino
Juan Dos Ramos idazle eta Alex Tarazón ilustratzaile valentziarrek Gangsters Maricas: Extravagancia y Furia en el cine negro (Gangster maritxuak: nabarmenkeria eta indarkeria zine beltzean)... [+]
Apirilaren 12an egingo dute XXI. edizioaren estreinako emanaldia, Bergaran. Maiatzaren 12ra bitartean, 35 herri bisitatuko ditu euskarazko film laburren ekimenak. Berrikuntza gisara, ikusleek film labur onena hautatzeko aukera izango dute.