"O virus deixou ao final, e afortunadamente, moito menos dano do que podiamos esperar, nun medio ambiente que é moi propicio para cometer unha masacre enorme". Con este recoñecemento comeza a súa carta analítica Iñaki Garcés. “Aquí ninguén esperaba que o número de mortos fóra tan pequeno”. Por que? : “Son espazos moi pechos; zonas limitadas e pequenas; a maioría das prisións masificadas; grandes dificultades para cumprir coas distancias de seguridade e outras medidas preventivas, ás veces a falta de vontade; e, o ging do pastel, o estado de saúde dos residentes: A sida ou o ril, o fígado ou as enfermidades pulmonares é moito maior que o resto da poboación”.
Lado escuro do “efecto illa”
Os defensores dos presos pediron o desaloxo dos cárceres para facer fronte ao COVID-19: conceder liberdades condicionais, liberar aos presos enfermos... Con todo, Garcés explícanos que o Goberno de España puxo en marcha unha estratexia contraria: “O Ministerio do Interior decidiu pechar hermeticamente os cárceres co fin de conseguir o efecto Illa: os cárceres nun mar aberto. Querían mantelos fóra de perigo de contaxio evitando a circulación entre o cárcere e a rúa”. En canto aos datos, di que a estratexia foi “bastante eficaz”.
**Iñaki Garcés Beitia (Otxandio, Bizkaia): O preso foi encarcerado por primeira vez entre os anos 1987 e 1990. Posteriormente, foi detido pola Garda Civil en Vitoria-Gasteiz en 1998, tras o que foi detido. A Audiencia Nacional condenoulle a 25 anos de cárcere polos delitos de danos na base militar de Araka (Álava), tenencia de explosivos e pertenza a ETA. Denunciou ser torturado durante o período de incomunicación. En prisión foi condenado a unha segunda condena dun ano de cárcere por unha pelexa cun funcionario da Garda Civil. Cumprirá integramente a súa condena en 2024. Atópase na prisión de Zuera (Zaragoza, España), no segundo grao, pero sen permiso de circulación. Recentemente o Foro Social ha sinalado o cárcere de Zuera como a “paradigma” das trabas para avanzar pola vía legal.
-----
O preso de Otxandio advertiunos do “lado escuro” do efecto illa que se adoita deixar fóra das estatísticas: “É verdade que nesta situación de emerxencia a prioridade debería ser que o COVID-19 non entrase nos cárceres, pero cando pase de ser unha prioridade a ser un único obxectivo, cal vai ser a compensación á que se enfrontan os 50.000 homes que actualmente vivimos nos cárceres españois? Cales serán os dereitos e condicións de vida a sacrificar?”. Á pregunta respondeu describindo o que está a vivir en Zuera (Zaragoza, España).
A dirección suspendeu as comunicacións entre presos e familiares e amigos, así como as actividades que eran responsabilidade de profesores ou educadores. O otxandiarra destacou a perda dos enfrontamentos: “Levamos máis de oito meses sen abrazar aos nosos fillos, pais, parellas e amigos”. A dirección relaxou as medidas de illamento tras a primeira onda, pero non hai previsións de que os visados volvan ser autorizados, “polo menos a curto prazo”, segundo Garcés. “Dáse un paradoxo moi curioso: case todo o movemento das persoas desde fóra cara a dentro foi recuperado (profesorado, educadores, responsables de talleres...); pero as nosas familias aínda teñen prohibida a entrada”. Un paradoxo que non se pode explicar polo menos por criterios de saúde.
Iñaki Garcés: “Practicamente todo o movemento das persoas desde fóra cara a dentro recuperouse (educadores, responsables de talleres...), pero os nosos familiares aínda teñen prohibido entrar”
Castigo engadido á maternidade
Olatz Lasagabaster obtivo o pasado 19 de xaneiro a extradición da súa filla Xua do cárcere de Picassent (Valencia, Países Cataláns) por cumprir tres anos. Pouco despois da separación, Lasagabaster e o preso oriotarra Patxi Uranga foron trasladados de Picassent a Aranxuez (Madrid, España) -os dous presos son parella e os pais das dúas-. Para entón o usurbildarra xa estaba outra vez embarazado: Maddi naceu en xullo no cárcere madrileño de Toulouse, a uns 510 quilómetros da súa casa. Di que as condicións de vida de Aranxuez son “moito peores”: "Neste cárcere, a negación é o principal. En todos, por suposto, pero aquí especialmente. Conseguir calquera cousa é unha odisea. Pode esperar entre dous e tres meses a que conteste unha instancia. Todo é o non ou, se non, o silencio. É decepcionante”.
**Olatz Lasagabaster Anza (Usurbil, Gipuzkoa): O home foi detido pola Policía Nacional en 2009, por presuntos delitos de homicidio. A Audiencia Nacional condenoulle a 12 anos de cárcere por tenencia de explosivos e pertenza a ETA. Denunciou ser torturado durante o período de incomunicación. Cumprirá a súa condena en xuño de 2021. Lasagabaster é nai de dúas fillas, Xua e Maddi, o pai é preso político vasco Patxi Uranga. A principios de novembro de 2020 aprobouse o terceiro grao e ambos foron trasladados a Martutene, onde permaneceron na rúa os días comprendidos entre semana. Lasagabaster tamén dorme fóra de prisión, utilizando a pulseira electrónica de control, xa que en Martutene non hai módulos para nais, Maddi nace no verán de 2020.
-----
O 7 de marzo estableceuse unha corentena no módulo de Lasagabaster, “polo positivo dun dos profesores da gardaría”. O Director de Institucións Penais díxolles persoalmente que recuperarían as comunicacións perdidas durante ese tempo, pero non cumpriu a súa palabra, segundo o preso: “Non recuperamos ningún: nin os intermodulares (que se fan cos presos de parella), nin os presenciais, nin os dos locutorios. É máis, no verán restauráronse os espazos íntimos, pero non os familiares nin os de convivencia. Volveron interrompernos o 28 de agosto e desde entón só temos comunicacións nos locutorios. Levamos máis de sete meses sen presenza”.
O Goberno español ha promovido as chamadas de vídeo como “substitutivas” das interrupcións das comunicacións, unha medida que se aplicou de forma diferente en cada centro penal: "Na maioría dos centros penais estableceuse unha determinada frecuencia. Aquí tampouco. Cos de casa (facémolos sempre coa filla) tivemos algunha vez (eu fixen seis desde marzo). Os intermodulares celébranse aproximadamente cada dúas semanas, pero recentemente estivemos case catro semanas sen reunirnos. Non hai frecuencias nin criterios concretos”.
Olatz Lasagabaster:
“Despois de tres anos de estar coa miña filla 24 horas ao día, pasamos a vela durante nove meses, hora e media. Está a ser moi duro”
O que viviu coa súa filla Xua é verdadeiramente terrible: “Xua saíu do cárcere en xaneiro e nós sairemos á rúa en xuño de 2021. Tiñamos dezasete meses sen el, sabiamos que sería duro, pero isto non entraba nas nosas peores previsións. Despois de tres anos de estar coa miña filla as 24 horas do día, pasamos a vela durante nove meses durante hora e media. Está a ser moi duro. Para el e para nós”. En febreiro, Lasagabaster, Uranga e Xua tiveron un encontro familiar cara a cara. “Patxi desde entón non estivo con el”, escribiu con amargura desde Aranxuez o 23 de outubro –en novembro a situación da familia cambiou substancialmente, ver cadro de presentación–. Lasagabaster volveu ver a Xua no parto de Maddiz en xullo, “media hora un día e dez minutos máis tarde”.
Con todo, Lasagabaster sente “privilexiado” comparado coa situación doutros membros: “Nós sairemos pronto á rúa. Hai decenas de nenos e mozos que non saben cando van abrazar aos seus pais, cando van poder xogar con eles, ou cando van poder falar tranquilamente. E xestionar esa incerteza é realmente difícil, tanto para os pais e nais presas como para os pequenos e mozos que están en casa”.
Do mesmo xeito que Garcés, Lasagabaster denunciou os recortes de dereitos e subliñou que moitos deles non teñen xustificación sanitaria, cando non son directamente contra a saúde. O 28 de agosto prohibíronse os contactos entre módulos polos positivos dalgúns presos de eta. Despois da corentena e desaparecidos os positivos, o subdirector de seguridade mantivo a prohibición: “Non ten sentido: no interior do cárcere o chourizo non pode entrar se non é a través dos funcionarios. Pero hai funcionarios que non teñen máscara, o cura entrou dúas veces ao módulo a dicir misa... Dálles igual e teñen unha escusa perfecta para reducilo todo agora”. Tamén dá outro exemplo: “Queren que cada módulo sexa unha burbulla, pero o tres que estamos aquí temos que ir ao módulo seguinte a chamarnos por teléfono, porque din que non poden interceder na cabina de aquí”.
Profundar os danos, deixar perder oportunidades
Do mesmo xeito que no resto de prisións, en Fontcalent (Alacante, Países Cataláns) tamén abordaron a lóxica da burbulla ou da illa. Asier Mardones xa se atopaba na capital guipuscoana en febreiro deste ano. Nun principio nin el nin os seus compañeiros deron moita importancia á suspensión de actividades e comunicacións, pensando que sería “cuestión de dúas ou tres meses”. Reflexiona sobre a perspectiva actual: “Paréceme que as nosas cabezas nos pedían dalgunha maneira que pensásemos así, para non pensar demasiado no que podería vir”.
**Asier Mardones Esteban (Ugao, Bizkaia): Foi detido pola Policía Nacional en 2004 en Urkiola (Bizkaia), onde ingresou en prisión. Cumpre unha condena de 25 anos de cárcere por integración en ETA, lesións e falsidade documental. Denunciou ser torturado durante o período de incomunicación. Atopábase no porto alavés de Herrera cando, o 14 de setembro de 2003, os axentes da Ertzaintza e os militantes de ETA asasinaron a Arkaitz Otazua. Cumprirá condena en 2029. Ten dúas fillas xunto á súa parella, a presa política vasca Iosune Oña Ispizua, ambas as nadas en prisión e que actualmente residen na rúa.
-----
A posibilidade das chamadas de vídeo alternativas ás comunicacións estaba en vigor ás poucas semanas, polo menos formalmente: “Como calquera cambio de ‘ben’ nos cárceres, foi caótico desde o principio. Tiñamos dous ou tres móbiles para case 1.000 presos, había continuos enfrontamentos para apuntarse nas listas de chamada, cunha mala conexión que dificultaba o diálogo...”.
A situación e a xestión da dirección penal provocaron o enfado e a inquietude entre os presos, levaron a cabo os altercados e os intentos de fuga, e a represión veu a eles como recompensa. O director visitou os módulos para falar da interrupción das comunicacións. “Empezou a lanzar o discurso que levaba preparado. Con todo, antes de terminar, decenas de persoas atopábanse á súa ao redor afogándose, enfadadas, con preguntas e dúbidas sobre as visitas. A tensión aumentou rapidamente e as súas escasas respostas non conseguiron acougar o ambiente”. Moitos presos foron acusados de “rebelión” e condenados tanto con traslados como con primeiros graos, “con todo o que iso supón”. Mardones explica o intento de fuga destes días por este contexto de tensión: “Os tres prisioneiros comezaron a subir os muros ao mesmo tempo por diferentes puntos. Un deles foi interceptado pola Garda Civil no último bastión da cidade de Toulouse. As outras dúas quedaron encadeadas nas arriostras (o que fan no corpo é terrible, como vimos nos valos de Melilla)”.
O 1 de xullo os presos vascos Asier Mardones e Iosune Oña Ispizua foron trasladados do cárcere de Fontcalent á de Logroño, nA Rioxa (España). Trátase dos pais de dúas fillas que viven xa na rúa. A aproximación tiña, pois, unha consecuencia fundamental: “Estariamos a 750 quilómetros de distancia a 170 das nosas fillas”. Pero en Logroño tamén estaban prohibidos e están prohibidos os presos e a única opción para os pais é ver ás súas fillas nas visitas ordinarias. “É un tipo de visita que sempre quixemos evitar, vir alén do cristal, para estar 40 minutos e despois dunha longa viaxe”. Con todo, e dado que a viaxe é moito máis curto para as súas fillas, está a estudarse a posibilidade das visitas. Hai nove meses que non se abrazaron.
Asier Mardones: “Tiñamos dous ou tres móbiles para as chamadas de vídeo para case 1.000 presos, había continuos enfrontamentos para apuntarse nas listas de chamada, mala conexión...”
Di que, mentres se decide, tentan imaxinar “naturalidade” ante as súas fillas. O seu obxectivo principal foi “cultivar e coidar o vínculo” entre eles e as súas fillas ao longo de todo o ano, pero non lles resulta fácil: “Responder a un ‘Cando nos imos?’ das súas fillas, ‘Cada vez queda menos, caricia’, fráxil, é algo que se vai desgastando”. Pero está contento co que conseguiu: “Estamos convencidos de que, vendo as súas risas e as súas forzas, este vínculo está san (contra as ganas deste cruel, insensible e destrutivo sistema penal que ten como obxectivo acabar cos nenos, novos e adultos)”.
Antes da COVID-19, Mardones lembrou que “enfermar, aquí, mal negocio” era unha expresión habitual, denunciando que desde marzo é peor atenderlle: “A pesar de que nolo ocultan, sabemos que hai enfermeiras, médicos e carceleros que deron positivo. Unha das consecuencias foi o aumento do deixamento por baixas; de non atender a unha simple solicitude de instancia para acudir ao dentista, a alargar a saída para facer un TAC ao hospital para ver si o cancro reapareceu, todo vese afectado pola pandemia. Iso si, os presos seguiron repartindo pílulas para cedelas. É máis, a ansiedade e a tensión que a situación provoca nos presos deron máis importancia á distribución habitual das pílulas”.
En cambio, para Mardones, a crise mostrou un camiño factible para facilitar os estudos: “Se esa lóxica de “reinserción” que tanto se menciona estivese integrada nos manuais penais, abriríase a porta á posibilidade de aprender online. Poderíanse intensificar as relacións coas titoras e, de paso, reconduciríanse en gran medida os obstáculos habituais que lles impiden acceder ao cárcere”. Con todo, non cre que se vaia a aproveitar a ocasión, xa que “no sistema penal sempre hai alguén disposto a ter unha evolución mínima para impedir calquera posibilidade. Estes buracos están demasiado lonxe do século XXI, á fin e ao cabo”, afirma a atalaia dos dezaseis anos de experiencia na sombra.
Conscientes da longa lista de problemas e inquietudes da rúa, Mardones pediu que se inclúa na axenda tamén aos presos e presas, “aos que deamos a resposta que lles corresponde”.
Á morte, a vida
Alicia Sáez da Costa enviounos un intenso calendario de pandemias, con notas escritas en días soltos desde marzo, pintando o cadro destes meses con pinceladas de sucesos diversos. O título do calendario é moi ilustrativo: “Vivir en prisión na época do COVID-19, sen perder a vida no esforzo”. O calendario de Pandemias comeza o 2 de marzo. A mediados de mes, en Castelló (Países Cataláns) aplícanse as mesmas prohibicións, restricións e medidas que no resto de prisións.
**Alicia Sáez da Costa Martínez de San Vicente (Vitoria-Gasteiz, Álava): Foi detido pola Garda Civil en Galicia no ano 2001. O tribunal condenoulle a 30 anos de cárcere polo asasinato dun garda civil en Vitoria-Gasteiz e por un delito de integración en ETA. Denunciou ser torturado durante o período de incomunicación. En 2013, cando cumpría condena coa súa filla Zura no cárcere de Logroño (España), foi trasladado ao cárcere de Castelló (Países Cataláns) por negarse a compartir cela con outro preso. Acaba de regresar á mesma cárcere en novembro de 2020, co segundo grao. Terminará a súa condena en 2031.
-----
O pasado 23 de marzo, o preso gasteiztarra sufriu un golpe terrible ao chamar á súa casa. “Papá está moi mal, non sei si sairá de isto”, di a súa irmá: “Non sabía que dicir, repetíalle chorando ao meu pai para dicirlle e lembrarlle que o quero moito. Tamén falei coa miña nai e díxenlle o mesmo. Ademais, tentei animarme despois de haberme dado a noticia. Non poden levarlle ao hospital –e non queren– porque non é COVID-19, pero non reacciona con medicamentos. Terminada a chamada voume ao patio, sen deixar de chorar, pensando que quizá non volva ver ao viejillo [pai]”. Hai case cinco anos que non ve ao seu pai, coa enfermidade mental que padece José Ángel non pode percorrer 1.150 quilómetros. O Goberno Vasco ha realizado varias peticións para que os visitantes se acheguen a Lanciego (Álava) para realizar unha visita, pero acumulou negativas até o momento. “Hoxe estou máis lonxe que nunca dos meus, a impotencia e a tristeza supéranme”.
O 18 de abril a súa filla Zura cumpre 10 anos. Saéz da Costa sofre pola perda dun encontro que até entón facían os dous todos os meses, pero contenta ao mesmo tempo de que a súa filla se aforrará esta penosa viaxe entre semana. A mesma sensación ten co cesamento das comunicacións que trouxo a COVID-19: por unha banda, os familiares e amigos non viaxarán –“non hai preocupación polos accidentes”; doutra banda, as comunicacións –“Esas pequenas burbullas de tempo e espazo, que é o único que podo chamar aquí ‘noso’, a nosa “cara a cara”– son a vida.
O 6 de maio ten un traxicómico. Un funcionario achegóuselle enfadado porque a dirección non toma as medidas axeitadas para evitar os contagios, xa que di estar “canso” de facer pedidos (máscaras, probas PCR...), pero non lle fan caso. Leu que noutro cárcere os presos vascos están a loitar polas medidas axeitadas e que el tamén debería facelo. “Faime graza que un funcionario me anime a protestar”.
Alicia Sáez da Costa: “Terminada a chamada voume ao patio, sen deixar de chorar, pensando que quizá non volva ver ao viejillo (pai)”
O 13 de maio, a traxedia en forma de morte. “Esta noite morreu Carolina. Os informes da Secretaría Xeral de Institucións Penais incluirán unha cifra máis de defunción. Pero para nós, as mozas do oitavo módulo, non é un número”. O golpe da morte de Carolina trae con dor ao seu compañeiro e amigo José Ángel Otxoa de Eribe. “Fálase moito da soidade na que morren os enfermos de COVID-19 e que os familiares non poden axudar. Pois se morres aquí, sempre está en soidade”. Non do todo: ao día seguinte, todos os presos reuníronse no patio para facer un emotivo saúdo a Carolina.
Sáez da Costa está sostida polas cartas que recibe: “Nestas semanas de confinamento, un dos mellores momentos do día é cando vou ao correo. Case todos os días teño algunha sorpresa. A xente ten agora tempo para facer algo que é analóxico”. Mágoa que non todo o mundo poida responder, porque só pode escribir dúas cartas da semana. A falta da cita, as poucas chamadas de vídeo tamén lle dan alento. Tamén un inesperado beneficio colateral: o 18 de maio, na segunda chamada de vídeo, viu ao seu pai despois de cinco anos: “Foi emocionante”.
O 22 de maio, por fin, de forma inesperada, desmóntase un si no mar. Concédeselle permiso para visitar ao seu pai. “Permitíronme tantos anos reclamando tantos recursos e medio mundo confinado en plena pandemia”. O transporte da kunda atrasarase , pero finalmente foi trasladado o 6 de xuño desde o cárcere de Castelló até a de Zaballa (Álava) pola Garda Civil. “Unha vez na cela, o primeiro que fixen é buscar a sintonía de Ala Bedi na radio”. Tres días máis tarde trasladouse a Sáez da Costa, que non pode caber con nervios en Lanciego: “Non teño palabras para expresar todo o que sentín hoxe”.
O preso gasteiztarra foi trasladado ao módulo unha vez finalizado o confinamento preventivo de Zaballa o día 23 de xuño. “Pasei dezaoito días nunha cela sen saír para nada”. O 26 ten a súa primeira comunicación coa súa familia no locutorio desde marzo e aínda que lle molesta non poder tocala e ter o cristal no centro, escribe emocionado: “Hoxe deime conta do moito que botei en falta”. O 25 de agosto, as comunicacións volveron a ser prohibidas en Zaballa e o 16 de setembro volveron a afastar de Castelló a Sáez da Costa.
En novembro achegaranlle a Logroño, pero non é consciente diso cando toma a pausa para mirar atrás o 26 de outubro e dá por finalizada a Pandemia. Lembrou o “fermoso momento” vivido coas súas dúas fillas no loutorio de Zaballa, gozando de toda a frescura sen facer a longa viaxe habitual”; lembrou o íntimo cara a cara coa súa parella, “como un fermoso agasallo que che regala a vida”; lembrou aos compañeiros de Aranxuez, Axier Aginako e Igor González, “amigos que foron dándoo todo”, e aos seus familiares. “Mentres demostran a súa capacidade de canalizar a súa indignación de forma exemplar, mentres se lles rouba unha época importante da vida, son criminalizados. Un abrazo cheo de alegría e forza”. E volvéndose á dura cela, escribiu para terminar: “Isto non terminou, e non sabemos cando vai terminar. A última noticia é que se decretou o estado de alarma. Non sei si poderei facer mañá a miña cara en diferido. A incerteza é o sentimento principal”.
"Moitas preguntas valen o mesmo no ‘pequeno cárcere’ que no ‘gran cárcere’: “Cantos dereitos perdidos en nome da crise imos recuperar?”
Collidos da man
Sáez da Costa recibiu unha carta de Ana Belén Egües no cárcere de Córdoba (Andalucía) o pasado 23 de outubro. Egues escribiulle que ouviu na radio a un portavoz do sindicato de funcionarios que pediu aos reclusos que se retiren de face a cara e que os presos están "de acordo". Sáez da Costa recolle as palabras do seu compañeiro: “Con razón di Ana: ‘Que nos pregunten e analicen as consecuencias de todo isto en nós’. Que temos e facemos capacidade de adaptación a todo, pero que si se medise o nivel de ansiedade dos presos, se fliparía. A partir do 25 de setembro, suspendéronse todos os encontros en directo. Na xestión da crise nos cárceres os nosos dereitos reducíronse aínda máis. Por que non reduciron o número de presos? Por que non sacaron á rúa aos enfermos e aos grupos de risco? Por que non reforzáronse as enfermarías, investíronse en prevención, fixéronse probas, repartíronse máscaras? As preguntas que fai Ana tamén son miñas”. Mesmo de Garcés: “Unha vez superada a crise, cales dos dereitos e condicións de vida perdidos no camiño imos ser recuperados e cales teremos que dar por perdidos para sempre?”. E a de moitos cidadáns e cidadás que viven ‘libres’ na rúa, porque o cárcere é un reflexo da sociedade. Quizá por iso, moitas preguntas valen o mesmo que ‘no pequeno cárcere’: “Cantos dereitos perdidos en nome da crise imos recuperar?” Por iso, a necesidade de manter firmes as pontes emocionais e políticos entre ambos. Responder as preguntas comúns colléndoas da man.
* As cartas do catro presos poderédelas ler na súa totalidade na web de ARGIA. Están datadas entre o 23 de outubro e o 1 de novembro.