Bittor e Biok (Legado de reflexión de Bittor Kapanaga “Euskal Sócrates”) é o título do teu libro. Foi coñecido Bittor Kapanaga?
Non. Do mesmo xeito que Sócrates, Kapanaga apenas escribiu. Escribía ás veces nas revistas Celestial Claro e Fraternidad, e escribiu un só libro: Raíces. Era, sobre todo, un trapelo. Propietario do eúscaro e da natureza. Non coñecín a ninguén que soubese tanto de árbores como de plantas. Con todo, progresista. Por exemplo, cando empecei os estudos superiores, el utilizaba a palabra devoción. Nós utilizabamos a palabra desenvolvo: “Din que se desenvolven raíces. O eúscaro ten un sentido natural e para iso temos que ir ás raíces”, dicíanos cun pouco de desesperación. Dicía que ese sentido provoca un pensamento diferente e que por iso é bo defender a “Casa do Pai”, pero sen esquecer que o “Lume da Nai” é anterior. Algúns usaron máis tarde a súa filosofía, entre outros Jon Sarasua.
Foi o teu mestre.
Si. Coñecín a natureza grazas a el. Na liña das súas ideas, sigo a maneira de que os vascos nos introducimos no mundo: “Os vascos non somos unha illa. O eúscaro é unha linguaxe replicada”, afirmaba. En Europa hai centos de topónimos parecidos ao eúscaro. En Sardeña, por exemplo. Juan Martín Elexpuru achou 500 topónimos no interior da cova de Arguiñe. Estou na Xeorxia do Cáucaso Neroni: vin topónimos de ciruela, auga, puro, artxanda… É casualidade estar un á beira do outro? É a causa. Escribín sobre todo isto no libro.
Joseba Sarrionandia é o prólogo do libro: “A resistencia e a resiliencia é o que nos ensinan Bittor e Gontzal”, entre outros.
Dúas primeiras palabras sobre Sarrionandia: A pesar de vivir en Joseba A Habana, coñecer tan ben a nosa realidade, a situación de Euskal Herria, é un gran mérito, digno de quitarse a txapela. Ademais de ser un gran escritor, por suposto.
Relaciono a resistencia e a resiliencia coa situación do noso pobo: se un pobo quere ser, ten que ser el. Non fagas o mesmo que ninguén. Fixérono en Cataluña, fixérono en Escocia. Ben. En Bai, nós temos que facer o noso no político e no cultural. Sendo a nosa cultura, temos moito que aprender para mirarnos a nós mesmos sobre a nosa historia. Se alguén ten historia, é o noso pobo. Mirar atrás é mirar á linguaxe. Pero, por suposto, aí tamén hai devasa. O caso Iruña-Veleia é un deles. Se os grafitos son verdadeiros? Son falsas? Por que non queren mirar? Que os examinen dunha vez. Aquí vivimos no patriarcalismo: na liña das ordes da igrexa, das institucións políticas e da universidade. Para cambiar iso hai que cambiar as teorías, pero moitos prefiren vivir en dogma. Bittor foi un heterodoxo nese sentido. En Euskal Herria deberiamos ter a capacidade de mirar cara atrás, temos que cambiar a nosa concepción da nosa cultura. Por exemplo, aquí mesmo, en Urruña, temos o Castelo de Urtubi: o escrito de Biltzen Berotz Bozt é moi significativo. Os nosos antepasados agrupábanse xunto á fogueira. Esta característica da maternidade doméstica é unha forma de actuar en política. Con todo, en política tamén vivimos o calco da igrexa: “Os de arriba falaron e os de abaixo escoitaron”.
Os vascos vivimos demasiado tempo mirando ao exterior nas últimas décadas?
Si e non... É normal que nos traiamos cousas de fóra. Ou, pola contra, levar o noso fose. Nós traballamos o cooperativismo e foi moi útil aquí e fóra. As súas características son moi interesantes. Máis aló da fábrica, na sociedade traballamos en certa medida ese carácter. Logo, evidentemente, caemos no capitalismo, debido ao seu carácter salvaxe. Con todo, en Euskal Herria durante as últimas décadas traballáronse diferentes valores para levalo a cabo en todo o mundo. Pero…
Pero…
Bittor dicía que só en eúscaro non podiamos saír ao mundo. E, con todo, o eúscaro ten unha estrutura propia, unha forma de pensar, unha filosofía, a mesma que tiña fai miles de anos. Un neurocirurxián madrileño afincado en Nova York, que está a aprender euskera, di que o eúscaro non debería aprenderse só no País Vasco, senón tamén nas escolas españolas e europeas. Se iso dio un vasco, desprézaselle.
Pero un estranxeiro dixo...
Desgraciadamente, un estraño ten que dicir cal é o noso “graal”. Tamén Sarrionandia dio. Neste sentido, Sarri é moi práctico, é de hoxe. Bittor era máis vello, tiña outras visións históricas, era amigo de José Miguel de Barandiaran, que pasara polo seu talo. É dicir, tendo en conta o pasado, sen desdeñalo, temos que ir por novos camiños.
Es solista, pero tamén es autor de músicos como Iparragirre, Arrupe ou Olentzaro.
-Sempre busquei cousas do pasado e vin ás do presente. Non me importa si vai haber outro mundo. Mesmo dicir ‘creo’ ou ‘non creo’, ambos son dogmas”
Fixen sociología –tamén empecei a estudar economía, pero non ía a clase– e coñezo bastante a sociología vasca. Empecei como solista, pero montei unha produtora, xa fixen programas para televisión, traballei na dobraxe. Pero, sobre todo, atópome na poesía musical. É dicir, tiven socios en moitos traballos e non quero socios. Estamos de todo tipo, coñecín seres malvados e moitas veces acabei mal. Por exemplo, este disco [Gau magikoa, Kai, Mai, Koa musikala. O coro Gontzal Mendibil & Easo Txiki está nas nosas mans] saíu moi ben de forma artística, pero tivemos problemas tremendos. É difícil facer a produción e cantar, pero tamén elixín ese camiño. Euskal Herria é pequena, como solista hai poucas opcións. Crear está ben, pero iso necesita o seu beneficio, temos que pór a cabeza no solo. A utopía está ben, se imos facer o que proxectas.
Ambos vindo ao disco: As palabras de Aprender a vivir son túas –en homenaxe a Bittor Kapanaga–. Tamén es poeta ou letrista.
Non son poeta. Gustoume a poesía, e hei musicado sobre todo as palabras dos poetas. Aprender a vivir é o resultado do que Bittor viviu con el nos últimos días, viviu nel, herdou del. "Que podo sacar do meu cerebro?", pensaba. A expresión na canción foi aprendida del. Bittor era humilde.
Que necesita a poesía para ser cantada?
A credulidad, saír do interior. Que sexa conmovedor. O que le poesía ten que sentir que algo se move no seu interior, e o que escoita a canción o mesmo. Ten que dicirche algo, e mellor si é fácil. Por exemplo, en Araba bagare [A canción do disco que sae das feridas] non é quizais a miña mellor canción, pero como é simple, chegou moi facilmente á xente. No disco biok, hei musicado as letras dos poetas Jose Luís Padrón, Koldo Izagirre, Pako Aristi e Karmele Jaio, ademais das de Ainara Maia; o novo poeta para min, un descubrimento. A esperanza é unha canción fácil para o corazón, pero ten algo de significado.
Cales foron as túas lemas ou principios na carreira musical?
Primeiro, debo crer no que fago. Se cres no teu traballo, tes algunha opción. Non son o músico que fai o que está de moda. Un das miñas lemas foi “non seguir a moda”. Cada un ten que facer o seu. Creo que son así, son eu. Tiven que seguir o meu camiño. Por suposto, tiven os meus altibaixos, ás veces estiven arriba e outras veces estiven abaixo.
Incidencias?
Cara a 1983, fixemos a primeira anpada de AEK en Urkiola, saín ao escenario cun chapeu, Frank Sinatra por un aire, e demos! A pesar de falar en eúscaro, para moita xente aquilo era un sacrilegio: “Até agora foi abertzale e agora así...”. Sentín unha queimadura terrible. “Voume a América por unha tempada”, pensei.
Cambiamos os vascos?
Si. Aqueles tempos pasaron. Hoxe somos máis libres. Pero ser libre non é fácil en ningures e aquí tampouco. “Se non es de aquí, tes que ser de alí”. Non quero depender de ninguén. Segundo Bittor, as naturezas non cambian, o que fuches non o podes negar, claro, o que fuches aos poucos vai madurando, madurando, madurando...
No libro vese unha especie de simbiose entre vós dúas.
Estivemos xuntos durante 37 anos, pasamos os restos xuntos... Bittor era moi listo, tiña o eúscaro e o carácter dos baserritarras. Ía tamén pola cidade principal. Coñecín a Gabriel Aresti a través del, cando tiña 19 anos. Aresti escribía ben, pero en eúscaro non era o mesmo. Normal naquela época, en Bilbao. Unha vez ensinoulle un poema a Bittor: “É moi difícil”, díxolle. El dixo: “Difícil? Todo o bo, Bittor é difícil”. En canto a Bittor, “Gabriel, todos os ovos son redondos, pero todo o que é redondo non é ovo”. Coñecía aos membros da Academia da Lingua Vasca, a eles tamén. Bittor era heterodoxo, fóra de dogmas.
Bittor era moi lóxico, pero crente. Ti tamén cres noutro mundo?
Sempre busquei as cousas do pasado e vin ás do presente. Non me importa si vai haber outro mundo.Mesmo cando se di “creo” ou “non creo”, ambos son dogmas. É un misterio. Son crente? Non! Pero quero vivir con esperanza.
Deches a coñecer a Bittor Kapanaga. Quen é Gontzal Mendibil?
Desde dentro son creativo, gústame crear, gozo creando máis que dando. Chego a unha especie de clímax cando o estou creando, máis que cando actúo diante da xente. Dar está moi ben, pero crear é outra cousa. A creación fainos máis libres dalgunha maneira.
Reivindicamos a liberdade facilmente, pero é máis difícil vivir en liberdade?
Sobre todo se vas pola túa conta, se non queres vivir en poder de ninguén. Moitas veces pensei que os vascos, como os creadores culturais, debemos ser críticos, máis críticos co sistema. Por suposto, non é fácil, temos que empezar e vivir o noso traballo, para iso necesitamos unha axuda económica e aí a miúdo imponse a falta de crítica. Os que nos dedicamos á creación temos que ser críticos e si temos que protestar, protestar.
Joseba Tapia acaba de dicir que “cada vez hai menos sitio para a música vasca”.
Por iso, cando xorde a oportunidade, debemos criticar a grave situación dos creadores. Os creadores de fóra de Euskal Herria parécenme máis críticos que os de aquí. Claro que é difícil explicar o crítico. A maioría dos culturistas, incluídos os músicos, movémonos do noso lado, cada un á súa vez, non hai acordo e as autoridades sábeno.
Euskal Herria é diversa, na súa pequena hai moitas Euskal Herrias. Eu nacín nas saias do Gorbea, moi preto de Bilbao. Os vascos estivemos en perigo de vivir no gueto. Hoxe en día, afortunadamente, en Bilbao hai moitos euskaldunes, pero, por desgraza, a maioría das persoas non viven a euskaldunidad. En Bilbao, o vasco é o ghetto.O Cortes Inglés e o Fnac son os grandes dominadores da clasificación. A maioría non vive no vasco, tampouco quere coñecer a música vasca. Como atraer este mundo ao noso mundo? É a nosa impotencia e a nosa necesidade ao mesmo tempo.
Dise: “Cando euskaldunicemos Bilbao salvarase o eúscaro”.
Iso xa o dixeron moitas das letras vascas. Segundo Federico Krutwig “Cando a xente de Neguri fala en eúscaro, o eúscaro sairá adiante. Ou si Brigitte Bardot (entón famosa) namorásese dun vasco e falase en eúscaro, o eúscaro estaría salvado”. Aínda hoxe mandan a fama e a moda. Para que os mozos falen en eúscaro, afortunadamente ou por desgraza, o eúscaro ten que estar de moda. O eúscaro necesita actualidade.
Como facelo de moda?
“A maioría dos culturistas, incluídos os músicos, estamos pola nosa banda, cada un á súa vez, non hai acordo e as autoridades sábeno”
Si soubéseo. Eu traballei como profesor no primeiro euskaltegi de Bilbao, en Uribarri. A día de hoxe, os mozos de entre 15 e 16 anos non saben quen é, nin Ruper, nin Mikel Laboa, nin José María Iparragirre, por suposto. Hai pouco, cando estabamos en Berbagune, preguntei a un mozo por que non falar en euskera todos os días: “O eúscaro fáiseme raro, son raro en eúscaro”. Como cambiar esta natureza? Moitos mozos sábeno pero non o usan. Esa é a cuestión. Como seducir aos mozos para que vivan en eúscaro? É fácil de preguntar e difícil de responder.
Fai 45 anos idealizamos Euskal Herria, como o ves hoxe en día?
Son optimista. Aínda que o eúscaro non se adiantou tanto como se queira, se comparas aquela época coa de hoxe, a diferenza é enorme. Si en Bilbao escoitabas a alguén en eúscaro, volvías a cabeza. E en Vitoria? Eu estiven cantando en Kanpezu hai pouco. Fai 45 anos quen falaba alí en eúscaro?
Sendo de Zeanuri, que opinas de non utilizar máis o biscaíño?
Os biscaíños, en xeral, tivemos unha especie de complexo. Como o batua desenvolveuse sobre todo desde o guipuscoano, habemos interiorizado que nós en eúscaro equivocámonos, iso cremos. Niso influíu moito a televisión. Sucedeu con Batua, que os biscaíños pensen que os demais falaban máis en eúscaro. O Lauaxeta practicaba biscaíño, culto, pero despois da súa época o biscaíño foise desmoronando. Eu en Bizkaia fágoo en biscaíño e en Zeanuri tamén. Agora a tendencia cambiou un pouco, a situación do biscaíño está a mellorar.
A pesar de ser biscaíño, Álava sempre estivo cerca. A canción do seu último disco, Ama Gorbeia, será testemuña diso.
Sempre tiven o Gorbea xusto en fronte, por iso digo: “Mamá, porque estaba embarazada vinche cara a cara durante os anos do Gorbea, que nunca envelleces”. Vexo ao Gorbea embarazada, sempre dando froitos. Para min é inmortal.
Gorbeia atópase nos cinco pobos de Bizkaia e Álava. Son biscaíño, pero os antepasados paternos eran alaveses. Tamén se atopa na fronteira con Álava o Otxandio [patria de Kapanaga] e Aramaio. Alí creamos a canción Bagare en Álava. Se Bittor Kapanaga vise Álava hoxe en día, alegraríase moitísimo. “Non somos a sétima filla, somos a primeira”, dixo. Vendo como estivo Álava e como resucitou o eúscaro, non temos por que ser pesimistas.