En 1840, con 19 anos, despois dunha carreira bastante accidentada como estudante, e aproveitando o diñeiro achegado polos seus pais, Gustave Flaubert viaxou polos Pireneos e Córsega. Era alguén que desde mozo caera na adicción ás letras, un escritor moi temperán para o seu século –tiña 13 anos cando publicou o seu primeiro texto na revista manuscrita Art et progrès, creada por el e o seu compañeiro Ernest Chevalier–. Por tanto, Flaubert, que aparece nas liñas que escribiu sobre esta viaxe, non é aínda o que con grandes novelas sentimentais como Madame Bovary ou L’Éducation converteríase nun rockstar literario do século XIX. Pero, con todo, é Flaubert Flaubert: Un dos grandes escritores da literatura francesa, totalmente canónico, é fonte de inspiración para non poucos escritores de hoxe. Perfeccionista no estilo, viviu o relato do século no que viviu – si respiramos un gramo desa paixón por utilizar “le mot juste” os xornalistas que cada vez escribimos máis amodo, ah, entón–, e por iso, chama a atención a escasa atención que recibiu o que escribiu sobre Euskal Herria.
Tome o caso de Hondarribia, por exemplo. Si entras na web municipal, dise que dous importantes escritores franceses do século XIX escribiron sobre o pobo –Victor Hugo e Stendhal–, pero Flaubert non aparece en absoluto. É coma se nas festas patronais de 1973 Iggy Pope, David Bowie e Lou Reed tocasen na Benta, e agora non mencionásemos unha do tres: un baleiro que chama a atención, atribuíble probablemente á falta de coñecemento do texto de Flaubert, que tamén se publicou no libro Voyage dans lles Pyrénézulées e Corse.
Imos coller as mangas até o cóbado e a traballar un pouco con esas páxinas preciosas. Tras explicar que o Bidasoa levoulle até Hondarribia e desprezar a Illa dos Faisanes –que non merecía nin unha mención–, Flaubert atópase na porta principal da zona vella. Entrou e sacou a unha rapariga descalza, "descalza, con traxes de vermello, que se apoiaba nos seus ombreiros. Non volveu a cabeza e seguiu o seu camiño. Hondarribia está a piques de caer. Non se ouve ningún ruído nas rúas, a herba empúxase contra as paredes abrasadas, non hai xanelas nas casas. A rúa principal é recta e abrupta, rodeada de casas negras, con balcóns corrompidos, nos que se secan ao sol grandes farrapos vermellos; subimos lentamente, mirando a todos lados e máis aínda mirando”.
Bo, si es un pouco chovinista hondarribitarra, a verdade é que a cousa non empeza moi ben. Pero, ouve, ouvíanse os últimos tiros da Primeira Guerra Carlista cando o escritor, nacido en Rouen, pasou por aquí, non se podía pedir ao pobo que estivese tan bonito e brillante coas trabas en tiras e tiritas recentemente acabadas. Ademais, a cousa empeza a mellorar, porque parece que Flaubert tivo un trip nas rúas do pobo: “Mentres pasaba por Hondarribia, abrín completamente as impresións que me sucedían, gocei da excitación, dunha sensualidade que quería devoralo todo; mergulleime con todas as miñas forzas na miña imaxinación, completei imaxes e ilusións e dediqueime con todo pracer a perderme e mergullarme”.
O canto dunha muller interrompe esta situación de satisfacción. O ritmo lento e triste dunha “canción española” chama a atención do escritor: “Probablemente era unha muller de idade, a súa voz tremía e parecía lamentarse de algo que desaparecera. Non vía nada, a rúa estaba deserta, o ceo era azul e luminoso sobre as nosas cabezas, todos calamos. Que quería dicir aquela canción española, cantada con voz vella? Era o duelo dos mortos? Volver aos anos de mocidade? O recordo dunha época boa que xa non existe? Unha canción de guerra cantada sobre estes cascallos? Ou a canción de amor rumoreada pola vella descoñecida?”. Nesta dúbida, outra voz, máis nova, comeza cunha canción máis alegre que Flaubert describe como un bolero, pero pronto termina a canción que o escritor equipase coa melodía dos pasteiros.
Así que segue a pé, evitando os pozos que se lle presentan aquí e alá no medio da rúa. “Non sabemos onde imos, o pobo tamén ten a impresión de estar á deriva e de pensar cousas dolorosas”. A frase compréndese un pouco máis adiante, cando se atopa cun pescador e móstranlle o posto que se utilizou para disparar guirnaldas durante a guerra. “Como os carlistas resistiron, caeron un a un, como a Idade Media caeu de pedra en pedra, pero tiveron que arrincalas e hanse desgarrado moitas uñas; cada casa, cada porta, cada viga está abovedada de balas, a igrexa levantou canonazos, os obuses inimigos chegaron até Behobia e mataron a homes”. De súpeto, parece que o bohemio, o estilista, o viaxeiro despreocupado non pode facer máis abstracción do que lle rodea.
Repasa as cousas que contou antes: as paredes abrasadas, as casas negras, a moza cos pés descalzos que pasa por diante sen mirar, o paisano axexando aos visitantes que viron ben, o triste canto dunha anciá. Son imaxes da posguerra, a Hondarribia de 1840, a siria de hoxe, que importa, os cadáveres aínda están cálidos. Posteriormente, dirixirase ao barrio de Madalena, onde os nenos lle rodearán na zona da Samalda, coa esperanza de recibir algunha esmola. Flaubert: un rico no último pobo de Gipuzkoa esnaquizado pola morte e a miseria. Non se menciona o que escribiu este ilustre visitante porque deu esa triste imaxe? Ao escritor, con todo, quedáralle unha pista: “Deixei Hondarribia, coa dor de que se deixa algo querido”.