BBK-k eta Vital Kutxak pribatizaziorako pausoa eman dute. Mende eta erdiko historiaren ostean aurrezki kutxak desagerrarazi, banku-fundazio bihurtu, eta hemendik aurrera aginduko duten patronoak izendatu dituzte.
Ekainaren 30ean Euskal Autonomia Erkidegoko aurrezki kutxen fusiotik sortutako Kutxabank banku publikoa pribatu bilakatzeko urrats erabakigarria eman dute Gasteiz eta Bilbon burututako batzarretan: orain arte Arabako Vital Kutxaren eta Bizkaiko BBKren aginte gune nagusiak izan diren batzarrek baiezkoa eman diete fundazio bihurtzeko proposamenari.
Kutxabanken hirugarren zangoa den Gipuzkoako Kutxak udazkenera arteko tartea hartu du erabaki hori bera mamitzeko. Pribatizazioarekin etengo da Hego Euskal Herrian –Nafarroako kutxaren hondoratze traumatikoa lehenago gauzatu zen– 1850ean Gasteizko Aurrezki Kutxa Munizipala sortuz geroztik mamitu den bankugintza publikoaren ildoa.
Eztabaida sutsua piztu du aurrezki kutxak banku pribatu bilakatzeak. Lasaiago pasatu ziren aurreko kontzentrazio prozesuak, lurralde bakoitzak zeuzkan biak bateratzea lehenik eta EAEkoak bakarrean integratzea gero. 2011n gertatu zen hau. Baina bankako negozioa hobeto antolatzearen beharrez gain, 2008ko finantza krisi handiak baldintzatu ditu azken urteotako urratsak. AEBetako eta Europako kredituen negozioak eztanda egiteaz gain, Espainiako Estatuan agerian geratu ziren bankuek –eta hauetan aurrezki kutxa publikoek– elikatutako burbuilaren ondorioak. EAEko kutxen egoera ez izan arren Espainiako beste askorena bezain katastrofikoa, hemengoek egindako apustuen ordainak pagatu beharra iritsi zen; funtsean eraikuntzako espekulazioan egindako inbertsioek eta porrota jotako CajaSur kutxa andaluziarra erosi izanak desorekatuta dauzka gaur Kutxabank denaren zimentarriak. Egoera zail horretan iritsi zaizkie Europatik troikak zerbitzu publiko oro, bankugintza barne, pribatizatzeko aginduak.
Pribatizatzeko bideak jadanik ez du atzera bueltarik. Kutxen bezeroek, langileek eta erakunde sustatzaileek –lekuko administrazioen ordezkariek– osaturiko batzarretan gehiengo nabarmena zuten instituzioetan nagusi diren alderdi politikoek, EAJk, PSEk eta PPk, eta ez da ezustekorik izan. Eman berri duten urratsa defenditzeko argudiatzen dute EAEko herritarren aurrezkien erdia baino gehiago biltzen duen Kutxabank pribatizatu beharra Bruselak agindu duela eta Espainian kutxen alorra arautzen duen lege berriak ez duela beste aterabiderik uzten. Aldiz, horren kontra daudenek –funtsean EH Bildu koalizioak, ELA eta LAB sindikatu abertzaleek eta zenbait herri mugimenduk, finantza publikoen defentsan ari diren intelektualek lagundurik– uste dute lege berriak ematen dituela aukerak oraindik kutxen izaera publikoari eusteko eta salatzen dute pribatizazioa ezinbestekoa dela dioten alderdiak berak izan direla legea Madrilen negoziatu dutenak.
Kutxabankeko lehendakari den Mario Fernández Pelaz bankari ezagun eta politikari ohiak aurtengo otsailean aurreratu zuen bankaren kapitalaren %70 kapital pribatuari eskainiko zitzaiola. Geroztik ugaritzen joan dira salatzen dutenak operazio hau bi protagonistaren artean “egosi” dela: alde batetik establishment politikoa, EAEn EAJk eta Espainian PPk ordezkatzen dutena, PSEri deituta elkarlanera; bestetik Bizkaiko finantzetako oligarkia, “Neguriko jendea” ere deitua, Mario Fernández bera buru duela, Banco Bilbao Vizcayarekin –Argentariarekin fusionatu artean– edukitako agintea berreskuratu nahiko lukeena.
Bitartean, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako kutxek ikusi dute sortzetik beren helburu nagusia zen ongintza eta lan soziala burutzeko ahalmena murrizten, mende bat baino gehiagoko historian administrazio lokalen eskuzabaltasunean babesturik metatutako ondare higiezina atzerriko funts espekulatiboei saltzen, herrietan hedatutako bulego eta langile sarea murrizten… Hiru kutxetan, banku-fundazio bihurturik, batzar nagusien ordez patronatu berriak antolatu dituzte eta azken aizkorakada eman zaio euskal banka publikoari: Espainiako gobernua izango du Kutxabankek aurrerantzean zaindari nagusi eta ez Eusko Legebiltzarra. Pribatizazioaren kritika gogorra egin duen Ekai Group taldeak esana du operazio hau “estatu kolpea” dela.
Horrela bukatu da EAEko indar politiko nagusiek ezarritako kudeatzaileek –banku zaharberrituan agintzen jarraitu nahi dutenek– azken hamarkadetan Espainiara zabalduz eta hango espekulazio operazioetan murgilduz egindako abentura. EAEk galdu du bere finantza-tresna inportanteena… eta laster ikusiko da horrek zer eragin duen betidanik EAEk bere autonomiaren ezaugarritzat harro erakutsi duen kontzertu ekonomikoan.
Fundazio bihurtu ondoren, BBK eta Vital 15 lagunek osaturiko patronatu banaren esku geratu dira. BBKn 9 patrono EAJk aukeratu ditu, 3 PSEk, eta bana PP, CCOO eta independienteek. Vitalen aldiz, 8 PPren eskutik datoz, EAJk 4 aukeratu ditu, 2 PSEk eta bakarra CCOOk.
15 patronoetatik 12k euren ondorengoak aukeratu ahal izango dituzte bost urtean behin, eta 3 baino ez dira izango herritarren botoen ordezkatzaile, erakunde fundatzaileek aukeratuak izango baitira. Patronoek ez dute soldatarik izango, baina “konpentsazio ekonomiko” bat kobratuko dute. Horietako asko Kutxabankeko edo kutxak partaide diren enpresetako kontseilari ere badira, besteak beste, eta diru-saria jasotzen dute.
Patronatuaren helburu teoriko bat da kutxak despolitizatzea, patronoak “adituak” izatea. Bestela pentsatzeko arrazoiak badaude ordea, zeinek aukeratuak izan diren eta patronoen iragan politikoa ikusita. Horietako askok lotura estua dute alderdi politikoekin, higiezinen enpresekin eta patronalen elkarteekin. Hauek dira batzuk:
BBKren presidente Xabier Sagredo EAJren Bizkai Buru Batzarreko diruzain izan zen eta egun Iberdrola Generación-eko kontseilari da. Ana Urquijo Atheltic-eko presidente ohia ere patrono izango da; higiezinen enpresa bat dauka. Atheltic-ekin loturak dituen jende gehiago ere bada patronatuan, hala, Jon Berasategui klubaren kudeatzailea proposatu du EAJk BBKren patrono izateko; Berasategui San Mames Barria SLren apoderatua da –BBK-k proiektu urbanistikoaren finantzazioan parte hartu du–. PSEk berriz Mikel Cabieces aukeratu du patrono BBKn, Espainiako Gobernuaren EAEko delegatu izandakoa eta egun Bizkako banku-fundazioaren administrazio kontseiluko kide.
Vital Kutxako patronoen artean nabarmentzekoa da PPk aukeratutako Gustavo Antepararen curriculuma: Ajebask, euskal enpresari gazteen elkartekoa eta Espainiako CEOE patronaleko batzarreko kidea da; Gasteizko Udal Hirigintza Elkartean kontseilari kargua du. Fernando Raposok berriz, SEA Arabako patronalean ardurak ditu eta Maria Teresa San Saturnino Arabako Emakume Enpresarien idazkari nagusi da. EAJk Vital Kutxako patrono izateko aukeratu du Monica Arbaiza, EAJko Araba Buru Batzarreko kidea eta Vitaleko administrazio kontseilaria. Koldobika Egurenek ardogintza enpresekin du lotura baita Kanariar Uharteetan jarduten duen hirigintza enpresa batekin ere. PSEk patrono aukeratutako Pablo De Oraá Arabako Batzar Nagusietako kide izan da bi legegintzalditan.