iPhone iraultzailea da. Iraultzarik ez, ordea, liskarrik gabe. Urtarrilaren 13an Pekinen iPhone berri-berriak erosteko irrikaz ilaratan zain zeudenek arrautzak jaurti zizkioten dendari, denentzako adina ez zeuzkalako; poliziak zituen sakabanatu. Egun berean bukatu zen greba gogorra Wuhan hirian, Apple-rentzako lanean ari den Foxconn erraldoian.
Ez zara inor iPhone bat gabe. Mundu osoan gaur masek kolan jarrita eskuratu nahi dituzte Steve Jobsek (AEB, 1955-2011) asmatutako tramankuluak, izan iPhone edo iPad. Txinako alderdi komunistak berak langileei eskatzen die Apple-entzako asko produzitu eta Apple-i asko kontsumitzeko, atzerriko kapitalista ustelei zintzurra ebakitzea agindu ordez, Txinako paradisu sozialistak jakinduriaren sagarra topatu balu bezala. Eskuin eta ezker, mundu guztia liluratu du Apple-k.
Le Monde Diplomatiqueren guneko blogen atalean Apple, Steve Jobs et le néocapitalisme américain argitaratu du Marie Bénildek. Honela hasten da: “Appel etorkizun bila dabil bere fundatzaile gogoangarria hil eta. Baina bere produktuez mundua itotzen duten bitartean konpainiak segi ote dezake aldarrikatuz kontra-kultura amerikarraren partaide dela? Ez al da bilakatu kapitalismo berri baten adibide, bere nagusigoa bezeroak sistema teknologiko totalitario batean preso hartuz ezarri nahi duena?”.
Marie Bénilde irakasleak lehendik 2007an plazaratua du On achète bien les cerveaux (Merke erosten dira burmuinak, esan liteke euskaraz) liburua, publizitateak herritarren bizi-tzan daukan eraginaz. Orain Apple-i buruz idaztera bultzatu bide du Walter Isaacsonek idatzi duen Steve Jobs biografiak, hildakoarekin azken urteotan egindako berrogei elkarrizketatik eta haren ingurukoekin hitz egindakotik ondu omen duenak.
Bénildek uste du Apple eta Jobs direla teknokapitalismo berrian markaren irudia maisutasunez erabiltzearen eredu onenak: “Silicon Valleyko multinazional handiek eduki duten bilakabidearen ikurra dira: marketin eta komunikazio tekniketan murgildu dira nork bere markarekiko benetako debozioa lortzeko”.
Jobs bilakatu da enpresario sekta berri baten guru, aberastea aski ez eta “mundua aldatu” nahi omen dutenena. Honi deitzen zion “errealitatearen distortsio eremua”. Ingelesezko Wikipedian sarrera badu Applek hain garrantzizkotzat jo ohi duen Reality Distortion Field (RDF) horrek: “Nahasturik xarma, karisma, erronka jotzea, hiperbolea, marketina, etorkor agertzea eta jarraikitasuna, norberari eta besteei sinetsaraztea ia edozer lortu daitekeela”.
RDFak balio lezake korporazio erraldoiaren mamia edertzeko ere. Alegia, jendearen arreta markan eta honek daraman kapitalean zentra-tzeko, atzean gordetzen dituen prozesu industrialak eta harreman ekonomiko menperatzaileak lausoturik.
Naomi Kleinek 2000an No Logo liburu famatuan azaldutako branding (euskaraz markagintza esan genezake) delakoaren teoriak azaltzen ahal du amarrua: enpresa zentratuko da bere markaren balioa handitzen, horretarako beste batzuen kontu utziz langileen eta ingurumenaren eskubideekiko erantzukizun guztiak, diru asko kostatzen direnak eta buruhauste juridikoak ere ekar ditzaketenak. Dena azpikontratatu eta urrun. Teoria errealitate bihurtuta: Apple-rentzako Txinan 700.000 langile ari dira.
1998an zuzendari hartu zuten Tim Cook, Apple-k Think Different lelo liluragarria zabaltzearekin batera. Berak abiarazi zuen Mac produktu guztien fabrikazioa AEBetatik urrun eramatea, pieza guztien egitetik hasita makinen osaketa arteko urrats denak.
Markaren hornitzaileak lautatik batera murriztu zituen berehala, eta biltegiak erdira. Gaur Apple-eko nagusia den Cooken meritua honela laburbildu duWalter Isaacsonek: “1998an Apple bi hilabeteko stocka edukitzetik hilabetekora pasatu zen. Urte bereko irailerako Cookek lortu zuen sei egunetaraino murriztea. Urtebete geroago, bi eguneko stock urria zeukan eta azkenean 15 ordutaraino murriztea lortu zuen”.
Kasik biltegirik ez eta erosle fanatikoak produktu berrien zain, Apple denden aurrean sortutako jende ilarak irudi salgarri bihurtu zituen markak, zain egon beharra meritu bihurtuz. Arrakasta galanta, marketinaren ikuspegitik.
Baina estrategia horrekin tentsio guztia hornitzaileen usinetara eraman zuen, hori ere Apple-en mesederako. Bezero erraldoiak ezarritako baldintza zorrotzak betetzeko are jokabide zorrotzagoa darabilte Txinan Foxconn enpresa azpikontratatzailean.
Lanorduak amaiezinak dira, astean 60 edo gehiago, soldatak oso kaxkarrak familia bat biziarazteko, Txinan ofizialki onartutako gutxieneko apalaren azpikoak. Gainera, ugazaben jokabidea izugarri gogorra da. Tratu txarren zerrenda egiten hasi gabe, aski tanta bat: China Labor Watch erakundeak 1.800 behargini galdeketa eginik, %16k aitortu zuten zigor fisikoak jasaten dituztela lantegian. Hala ugaritu dira suizidioak Foxconnen.
Hala ere, bere produktu zirraragarriak egiten dituzten usinetan feudalismo garaiko harremanak onartzen zituen guruak Barack Obama presidenteari esplikatuko zion horixe zela AEBek lehiakortasuna berreskuratzeko bidea: arauak eta alferrikako gastuak erauztea. Hezkuntza sistema hobetzeko gauza bera: “Irakasleen sindikatuak birrindu arte ez daukagu batere aukerarik hezkuntza aldatzeko”.
Errukirik ez. Ez langileekin eta ez konpetidoreekin. Itzal egin dezakeen enpresa oro, edo zanpatu arte baztertu edo erosi. Teknologia librez hezi eta aberastutako teknikariak, teknologiak eta enpresak bereganatu bai, baina Apple-en produktuen teknologia erabat hesituz.
Iraultzaz eta mundua aldatzeaz mintzo zen gidaria, landarejale budista yogalari aszetaren irudia landu zuen enpresagizon aberatsa, honela laburbildu du Bénilde: “Bere enpresa sortu aurretik Indiara bidai iniziatikoa egin zuen errebeldearen, Bob Dylanen zale eta kontra-kulturaren apostoluaren atzean, funtsean zera zegoen, talentu handia ugazaba azkarraren ekintzak estaltzeko eta garaiko ilusioekin bat egina azaltzeko. Horretan antza zeukan 1968ko maiatzaren osteko saltsan ideia liberalak eta libertarioak ezkontzen saiatu diren enpresaburuekin”.
Nonbait bildu baldin baditu Jobsek jarraitzaileak, hori komunikazioaren eta prentsaren atalean izan da. Maketagile, diseinatzaile eta zuzendari artistikoak izan ditu misiolari zintzoenak. Laster, beren iPhoneetatik obsesioz twiteatzen duten kazetariok ikasi beharko dute zer den teknologiaren jabeek harrapaturik egotea.
Marie Bénaldik dioenez, “Steve Jobsen ‘kontra-kultura’ egin da jendeen buruen jabe buzz (burrunda) nagusi den garai honetan. Baina komunikabideak ez dira ohartu Apple laster Big Brother bihur daitekeela. (...) Iraultza informatikoan harrapaturiko pertsonari oraindik jokoa berak kontrola zezakeela sinetsarazi zion Mesias itxurako heroiak”.